Հրաշալի յարութիւն

Կ՚անձրևէ տղա՛ս… Աշունը թաց է,
Թա՛ց աչքերուն պէս խեղճ խաբուած սիրոյն…։
Պատուհանն ու դուռը գընա գոցէ
Եվ դէմըս եկո՛ւր նստիլ վեհագոյն։

Կը մտածեմ ես յաճախ այն գայըգին սպիտակ,
Նուրբ, զարդարուն, անթերի,
Մեծ եալըի մը քովի նաւակայքին շուքին տակ,
Մէկ խորշին մէջ Վոսփորի…

Հոգիիս մէջ միշտ այս կռիւն յետամնաց,
Երկինքն ի վեր թռիչքներու հևին տակ՝
Միշտ այս շղթան կապուած կեանքին տափարակ,
Դեռ գրկիս մէջ տաքցող անցեալըս մեռած,

Ամէն անո՛նց, որոնք երբեք չգիտցան
Իրենց համար իմ սրտիս մէջ բարձրացած
Սեղանին վրայ ծխուող խունկը սրբազան…,
Ամէն անո՛նց, որոնք իբրև առեղծուած

Է՜ր երբեմըն գեղեցկութեան ու արևի,
Սիրոյ՝ այց մը, ատեն-ատեն,
Պատկառազգաց հոգիիս մէջ կընդունէի,
Կը դղրդար հոգիս հիմէն,

Քու յիշատակդ, այս գիշեր, զիս լալու չափ կը յուզէ.
Կարծես մեկնած էր սրտէս, և գաղտնաբար այս գիշեր
Ետ կը դառնայ, իր հին տեղն ու հին գգուանքը կ՚ուզէ,
Կը սեղմըուի գրկիս մէջ, կը բարձրանայ կուրծքս ի վեր…։

Իրիկուն էր…։ Վերադարձին
Ամայացած ճամբաներէն՝
Մեր շրթները լուռ մնացին.
Ըսինք՝ «Բառերն ա՛լ անզօր են,

Արևն ուրկէ՞, երբ ամէն իրկուն տժգոյն վար կ՚իջնէ,
Ուրկէ՞ նորէն կը ստանայ իր փայլն ու բոցը վաղուան.
Կարծես ըլլար մէկ հատիկ վիթխարի դոյլ մ՚ոսկիէ՝
Այգեհորի մը անյայտ խորքէն լցուող յաւիտեան։

Նուրբ, ինչպէս ձող մը սաթի և ինչպէս մուշկը՝ բուրեան,
Մարմինն ամբողջ հոգի էր և աչուըներն՝ ամբողջ շունչ.
Կը տեսնէի իր տարիքը զերթ թռչուն մ՚ուսին վրան,
Միւռոնազօծ դեռ այտեր և սրբողորկ ունէր դունչ։

Ահաւասիկ…։ Կուզէի շարունակել և ըսել՝
«Լաւագոյն սէրը ան է, որ լռութեան մէջ կ՚անցնի.
Գեղեցկագոյն թռչունը այն թռչունն է անընտել՝
Որուն ճախրը կը դառնայ ոլորտներուն մէջ երկնի»։

Անբարեկամ ամբոխին մէջ հանդիպում մը այսօր,
Տղմաթաթաւ պարտէզին մէջ վարդենի մը կարծես…
Ո՜վ խեղդըուող աչքերուս դէմ նետած լաստը հզօր,
Ո՜վ աղաղակը յոյսի բարձրացող ողբ ու կոծէս։

I
Ո՜վ կորսըուած առիթներ, իմ թռչուններս սիրելի,
Ճերմակ երբեմն ու յաճախ տենչանքի գոյն բոցավառ,
Եթերային ու մաքուր մերթ համբոյր մը ներելի,

Կը սիրէի վաղանցուկ խռովքները մարմնական,
Աններելի խռովքներն, որոնց սակայն հեշտանքով
Կը դիմէի աղբիւրին, ինչպէս հոտերը կուգան
Գինովնալով, համրաբար, օշինդրի բարկ թուփին քով։

Փոթորիկ կայ օդին մէջ…։ Երկինքի ջինջ պատառներ
Կը լափուին սև, ուրուաձև, համայնակեր ամպերէն.
Առաջընթաց զովութիւն մ՚այս ամպերը կը ծորեն,
Պաղ քրտինքին զովութիւնը զայրոյթին փրփրահեր։

Բեռ ծանրատար՝ հպարտութիւնըս մէկդի
Նետած այս գիշեր,
Կը կանչեմ ձեզ՝ տղու մը պէս անոթի,
Անո՜ւշ արցունքներ։

Տղու մը վրայ, որ սիրոյ համար
անձնասպան եղաւ։
Չսպասեցիր քնանալ հասկերուն մէջ ցորենի,
Երբ ցերեկուան արևին կը ծածանին դեղին փառ.

Տերևաթափ ծառերուն տակ իրիկո՜ւն…
Աշնան օրուան արևի մը՝ մայրական
Մեկնումն անվերջ, ու փափկաքայլ ու խոհուն,
Զերթ սենեակէ մ՚ուր քնացաւ իր տղան…։

I
Ամռան աղուոր վերջալոյսները երկար
Նորէն, տակաւ, զգալաբար կը ծիւրին,
Տրտմազդեցիկ հարսերու պէս դողահար

Միակըտուր սև-անփայլ մետաքսն ամբողջ զինք ծածկած
Եվ քայլերուն մետաքսէ խոր շրշիւնո՛վը թեթև՝
Որ ազդրերուն քնարին կարծես նուա՛գն ըլլար ցած,
Կ՚երթա՛յ հանըմն՝ յուզելով մուշկի ալիք մ՚իր յետև…

Բա՛ց են թողեր դուռն այսօր դժոխքներուն ընդերկրեայ,
Բոց է առեր երկնային կապոյտ կայանը անհուն,
Եվ փոշին, որ օդին մէջ համատարած կը ծըփայ,
Կարծես աճիւնն է երկնից խորն հրդեհուող շէնքերուն…։

Թխպոտ երկինքէն կարօտ մը սիրոյ
Կ՚իջնէ աչքերուս, թևերուս վրայ…
Աշո՞ւնն է արդէն՝ ամառէն յետոյ,
Որ պարտէզիս մէջ գաղտնաբար կ՚իյնայ։

Որպէսզի մնայ հեշտութիւնն երկար,
Երկա՜ր, անսպա՜ռ խորը հոգիիս
Եվ ձեռքերուս մէջ, և օրօրէ զիս,
Գգուանք մը միայն այսպէս, համրաբար,

Այսչափ ետքը՝ հիմայ նորէն, ո՜վ Աստուած,
Մաքուր սիրոյ մը յոյսն ինծի նորելուդ,
Այս ճառագայթն իմ դժոխքիս մէջը մութ
Երկարելուդ համար վերէն՝ նեղ բացուած

Ո՛չ, մտածումս անուշ է դեռ և տրտում…
Չե՞ս զգար զայն՝ աչուըներէդ սահող վար,
Ինչպէս մարող բոցի մը փայլն անհատնում,
Ինչպէս թոշնած ծաղկի թերթեր հողմավար։

Այս իրիկուն քաղցրօրէն և անխնայ՝
Ստոյիկեան մը ինչպէս
Երակները կը բանայ,
Սիրտս բանալ կուգամ քեզ…։

Ձիւնատարափ…։ Ճերմակն առեր է չորս դին,
Երկինքը՝ գոց, և գոց՝ քիւերն ալ տանեաց…
Մենաւորիկ գիւղն այս ծովին մէջ սառած,
Անշարժ ու լուռ՝ կը մտմըտայ իր բախտին։

Համանուագ՝ իրիկուան
Աղբիւրներուն, ծառերուն
Եվ դարձող գոմը հեռուն
Բոժոժներուն հովուական,

Ամէն տուփի խորէն ցատկող սատանանե՛ր.
Ամէն ծաղկի բաժակին տակ պահուած օ՛ձ.
Դաշտին մէջ փոս, ճառագայթին քով ստուե՛ր.
Գգուանքներու ներքև յանկարծ սառած ծոց…։

Խորշէ մը դեռ՝ ան վախնալով, չլսուելուն
Համոզումով, և եղանակ մը կոտրտած
Խառնած երգին, գետնամած ու բազկատարած՝
Գմբեթին տակ կ՚աղաղակէ իր ալելուն…։

Ապրիլ ամիս…։ Կը մանկանան աչուըներս
Մանկութեան հետ տերևներուն, սիւքերուն…
Օդին, հողին և հոգւոյս մէջ ի՜նչ աղերս,
Խորին աղերս մը կայ թրթռուն, ծաւալուն։

Պզտիկ տուներ հեռուն ինձի կը ժպտին…
Գիւղ մ՚է թաղուած մեծ ծառերու շուքին տակ,
Անտառախիտ լեռան մը կողը յետին
Եվ առջևէն հոսող ջուրով մը յստակ։

Կ՚երգէի ուրախ կամ տխուր, ի՜նչ փոյթ,
Եվ երկինքն ըլլար մռայլ կամ կապոյտ՝
Երգս ինչպէս արտոյտ մը կը թռչէր վեր.
Երկու յօնք իրեն կ՚ըլլային թևեր

Անցեալս անչափ հեռացաւ, որ մօտ եմ զայն մոռնալու,
Ան աղոտած է այնչափ, որ զայն հազիւ կը տեսնեմ
Եվ շատ անգամ դեռ երբ, որ ան կը կանգնի աչքիս դէմ՝
Զինք չեմ ճանչնար և ձայնին ալ չէ իմ սիրտս հլու…։

Ներկան անապատն է լուռ, ամայի,
Նախադուռ ոչ մէկ երկրի աւետեաց,
Զոր գէթ հեռուէն պիտի տեսնէի,
Անապատ մ՚անծայր, ուր կամաց կամաց

Ինչպէս օդի՝ սիրոյ շունչի մը պակասէն
Հիմայ մարած, մեռնելու մօտ է Պաթիւլլէս…
Քարայրի մը մութ խոռոչին մէջը, կըսեն,
Ինչպէս հոգին դէմքին յետև՝ ինքը այնպէս

Սէր մը գաղտնի՝ դանդաղօրէն հասունցած,
Իրար գրկող նայուածքներով խուսափուկ,
Եվ շեշտերով, մրմունջներու մէջտեղ ցած,
Որ ակամայ բացուող դուռներ են ծածուկ,

Ես զինք կարծեմ ուրիշ անգամ տեսած եմ
Եվ այդ աչքերն՝ արդէն, արդէն կը սիրեմ,
Միայն չէի ես դեռ իր ձայնը լսեր
Եվ պահեցի զայն հոգւոյս մէջ գաղտնասէր…։

Աղուորն ա՛ն է յաւիտեան՝ որ անցաւ օր մը քովէդ
Եվ աչուընե՛րըդ օծեց, — աստուածային այցելո՛ւ, —
Գեղեցկութեամբ մը, որուն ա՛լ չդարձար նայելու,
Եվ չուզեցիր հանդիպել անոր անգամ մըն ալ գէթ…։

Չէի կարծեր քեզ սիրել…։ Յորմէյետէ բայց հեռու
Ենք իրարմէ օրերով, ես շարունակ կը տեսնեմ
Գողտր պատկերը դէմքիդ արևազուրկ աչքիս դէմ,
Կը յիշեմ մեն մի շարժումդ և մեն մի շեշտդ ալ աղու…։

Ինչո՞ւ անունըդ այստեղ չկարենամ գրել ես
Եվ աշխարհի չյայտնեմ, թէ քեզ ինչպէ՜ս սիրեցի…
Երկու վանկե՛րը անոր կը զրուցեմ գաղտնապէս,
Եվ այն ամբողջը կը թուի սիրոյ մատեան մը ինծի…

Պզտիկ աղջիկ, հոգիիդ ցուցուցիր դէմքն ինձ այսօր,
Զոր ես չէի տակաւին աչքերուդ մէջ կարդացած…
Ի՜նչ հաճոյք էր թափանցել յանկարծ մութին մէջ անոր
Եվ զայն գտնել այնքան քաջ, ու վեհըզգաց, ու գթած…։

Չհասկցուած բաներուն,
Բնութեան մեծ գաղտնիքին
Նման՝ աչքերդ ժպտուն
Հոգիիս մէջ կը նային…։

Չորցա՜ւ աղբիւրը սրտիս, քաղցրակարկաչ այս սրտին,
Որուն անուշ, յորդաբուխ հին ջուրերուն վազքն անգամ
Հիմայ հազիւ կը յիշեմ և հազիւ մերթ կը մնամ
Անջրասոյզ՝ թէ անոնք թերևս նորէն կը բխին…։

Եթէ լռէր վայրկեան մը սրտիս աղմուկը անկարգ,
Եթէ պահիկ մը դադրէր կիրքին խուճապը քանդիչ,
Ստուերին մէջ իրիկուն մ՚եթէ աչքերըս անարգ
Չվառէին տենչանքով ու գոցուելով քիչ առ քիչ,

Եվ նորէն խոնջ են շրթունքներս երգելէն,
Եվ այս սրինգն, Աստուած, ճաթա՞ծ է արդեօք,
Եվ տենչանքներն, որ մութին մէջ կ՚այցելեն,
Որոնց ի տես կը դողայի հրճուանօք՝

Գիտեմ, յոգնած ես, ճամբորդ, և օրն ալ է տարաժամ.
Ես ստուգիւ քու վրադ զերթ եղբոր մը կը խղճամ.
Պէտք չէ՞ր հիմայ խոնջենքիդ առջև գտնել դուռ մը բաց,
Պէտք չէ՞ր գոնէ ճամբուն մէջ ճակատագրին կարծրացած՝

Ես՝ պարտըուած մը կեանքէն, վիրաւորուած մը անկէ, —
Մենք մեզի ենք, ո՛վ հոգիս, խոստովանինք ասիկա, —
Ինչպէս կ՚ըլլայ, կը խորհիմ, որ նորէն ժամ մը կուգայ,
Ուր սրտիս խորը յանկարծ կեանքին հաճոյքը կ՚երգէ։

Դուն չգիտցար, չեն գիտեր այդ տարիքին մէջ կանայք,
Թէ այն ամառն ինչ սիրուն, ինչ գեղեցիկ իսկ եղար.
Ինչպէս աչքիդ ու ձայնիդ շղթան օղակ առ օղակ
Շուրջս կ՚առնէր ու կ՚ընէր զիս քու գերիդ դողահար…

Եթէ ճիշտ է, որ զքեզ յանկարծ քայլերդ տարին
Դեռ նոր անշուշտ, օ՜հ, դեռ նոր խորհրդաւոր ու շքեղ
Այն պարտէզն, ուր երազներ՝ մեծ ծառերու կատարին
Եվ համբոյրներ՝ բաժակին վրայ ծաղկանց կը թառին…

Աղբիւրներ չորցան, զո՜վ, պայծառարե՜ւ,
Եվ չբխեցան ուրիշ աղբիւրներ,
Որոնց խուլ գոռումը հողին ներքև
Ամառուան մէջտեղ կը լսեմ մերթ դեռ։

Նորէն, ո՜վ սէր, զիս զարկիր և թողուցիր վիրաւոր…
Դանակին ծայրը սրտիս դպաւ, սրտիս մէջն է արդ.
Եվ արիւնիս այդ վէրքէն կը զգամ բխումը զուարթ,
Եվ չեմ կրնար, չեմ ուզէր խլել դանակը աղուոր…։

Տէ՛ր, ի վերջոյ, երբ նուաղի լոյսը կեանքիս,
Վերջին շնորհ՝ պիտի ուզեմ, որ դէմս ըլլայ
Անոր պատկերն այն տարիքին, ուր սիրեց զիս,
Նոյն աչքերով և նոյն ժպտովն ալ անուղղայ…։

Երջանկութիւնն այս է լոկ… Երկու հոգի ըլլալ հոս,
Երիտասարդ ու հարուստ, գեղեցկադէմ, քաջառողջ,
Որ կունկընդրեն իրարու, երբ կը մնան իսկ անխօս,
Եվ իրարմով են ամբողջ…։

Կը պատահի ալ երբեմն, որ ցաւս հպարտ ընէ զիս.
Ես առանձին եմ, կ՚ըսեմ, իր ճանկին մէջ գալարուող,
Եվ իր ճիչերն ալ՝ խորունկ անդունդներուն մէջ սրտիս
Կրնամ խեղդել ու մնալ լուռ, անտարբեր, մթասքող…։

Զերթ նաւաստին դիտանոցէն, որ կը պոռայ
Բազմաղաղակ ամայութեան վերև ծովին
Եվ քաոսին բերնին վրայ,
Հոգիս այնպէս երկնքի կամքն ամբողջովին

Եղայ քայլ առ քայլ մեկնումիդ վկայ,
Տղաս, մանկութեան չքնաղ պարտէզէն.
Առևանգումիդ համր, ամէնօրեայ,
Զքեզ անձնատուր տեսայ խեղճ, անզէն…։

Ահաւասի՛կ… ալ չեմ լար և ալ ոչինչ չեմ խնդրեր
Կեանքէն, որ այնչափ եղաւ ինձ խոժոռ ու ագահ.
Ես կը դառնամ Երազին, որ զիս երկար տարիներ
Տեսաւ առջին ծնրադիր, զերթ թագուհի մը ի գահ…

Քաղաքը իր ծաղկած վայրերն և օրն ալ,
Իր ոսկէզօծ ժամերն ունի՝ անմոռաց
Անցեալիս մէջ, ուր քու հասակդ օրհնեալ
Երանաշող այս աչքերուս երևաց…։

Սպիտակ ձեռքդ, զոր այսօր
Ձեռքիս մէջ զգացի,
Եղաւ ատեն մը, որ
Երջանկութի՜ւն մըն էր ինձի։

Ամառն անցա՜ւ, ու սիրոյ ծարաւս անյագ մնաց միշտ…
Դաշտերը զիս առանձին տեսան ցերեկն ու երբեք
Գիշերն ալ վրաս չծորեց ո՛չ հեշտութիւն և ո՛չ վիշտ,
Չնայեցայ աստղերուն՝ յուսալից կամ սրտաբեկ…։

Վաղուց է, որ կեանքն ինձի ամէն հրճուանք զլացաւ։
Եվ վարժըուած եմ ատոր.
Բայց չունենալ ոչ մէկ վիշտ, հարատևող ոչ մէկ ցաւ,
Որ հոգիիս մէջ պղտոր

Գիտեմ հեռուն ես գանձատուն մը, որուն
Ոչ ոք անցաւ ա նկոխ ճամբէն և ոչ ոք
Ունի անոր բանալին փակ դուռներուն.
Միայն պահնորդ մը խոնջ արդէն և տարւոք

Պաշտպանելու համար հոգիս, ա՛լ երբեք
Թոյլ չտալու համար կեանքին ալեաց տակ
Ամէն օր քիչ մը կորսըուիլ, — բարձր ու սէգ
Ես աշտարակ մը կառուցի անյատակ

Երեսունի հրուանդանին առջևէն՝
Ահա՛ իմ նաւս առագաստները պարզած,
Փրփուրին մէջ կը հետևին մինչ իրեն
Շնաձուկի սև կլափներ լայնաբաց…։

Հաւատքս հոն ձգեցի բզիկ-բզիկ, հեռաւոր
Ճամբաներուն վրայ ամէն, ուր իմ սրտէս ալ մասեր
Արիւնլուայ կը մնան, և ուր ոչ մէկը կ՚ըսեր,
Թէ կ՚անցնէի ընդմէջէն մաքառումի մ՚ահաւոր…։

Ես կը ճանչնամ անտառին մէջ, ուր գարուն է,
Ձոր մը պզտիկ, ձոր մը ծաղկած, ուր երիցուկ
Եվ շուշաններ ձիւն կը տեղան, ուր կ՚արիւնէ
Կարմիր հարսնուկը շիթ առ շիթ վէրք մը ծածուկ։

Օրերէ ի վեր՝ ձիւն, ձիւն է չորս դին,
Բայց ձայն մը ներսէս կ՚երգէ հրճուագին…
— Երբ որ նոր գարուն այս տարի հասնի,
Սարերը հագուին և դաշտերն ըլլան

Գետեզերքէն կուգամ և գորշ Ուեսթմինստրէն,
Որ գորշ երկնից մէջ բարձրագլուխ կը մխուի,
Հո՛ն քարացած մեծութիւններ կը նիրհեն…
Ապրողներուն այստեղ արշաւն է ծովի։

Ինչպէս տղան խաւարին մէջ, որ կը պոռայ
Զայն լեցընող ուրուականներն հալածելու
Եվ կանչելու համար կարծես իրեն վրայ
Պաշտպանութիւնը հեռաւոր հորն հոգածու՝

Ինձի կ՚ըսես, թէ վիշտիդ չկայ ոչ մէկ վիշտ նման,
Թէ աչւներդ այս գիշեր պիտի նորէն չ՛ գոցուին,
Թէ սենեկիդ մէջ, ուր միշտ իրմէ մասեր կը ծըփան,
Դուն մինչև լոյս վերստին պիտի հեծես սարսռագին…։

Հոգիներո՛ւն վշտացած, անո՛նց, որ սէր յուսացին
Եվ չգտան, և անո՛նց, որ շատ սիրով հիւծեցան,
Մեծ լռութիւնն իբր սփոփ ծնաւ ծոցէն այդ հուրին,
Եվ ան կ՚երթայ աշխարհէն՝ գորովասփի՜ւռ, սիրացա՜ն…։

Երբեմն զիս կը յուզէր այս տեսարանն, երբ որ նոր
Էին աչքերս տակաւին,
Զիս կը յուզէր լալու չափ աշնան դալուկն ու անոր
Ողբակոծ շունչն ահագին…։