Վահան Թեքեյանի կենսագրությունը

Վահան Թեքեյանը (հունվարի 21, 1878, Կ. Պոլիս — ապրիլի 4, 1945, Կահիրե) արևմտահայ բանաստեղծ, հրապարակախոս, խմբագիր և ազգային-հասարակական գործիչ է։ Համարվում է արևմտահայ դասական քնարերգության վերջին խոշոր ներկայացուցիչը և սփյուռքահայ պոեզիայի հիմնադիր դեմքը. ժամանակակիցները նրան կոչել են «բանաստեղծության իշխան»։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1878 թվականի հունվարի 21-ին Կոստանդնուպոլսի Օրթաքյոյ թաղամասում՝ Գալուստ Թեքեյանի ընտանիքում։ Կրթությունն ստացել է Պոլսի հայկական վարժարաններում. սովորել է Ներսիսյան և Պերպերյան վարժարաններում, ապա Կեդրոնական վարժարանում, որի հետ նրա կապը շարունակվեց նաև հասուն տարիներին։ 1896 թվականին՝ համիդյան ջարդերի մղձավանջային տարում, տասնութամյա երիտասարդը թողեց Պոլիսը՝ որպես առևտրական ծառայող մեկնելով Եվրոպա։

Կյանքը

Առևտրական գործով ապրել ու աշխատել է Անգլիայում, Ֆրանսիայում, Գերմանիայում, ապա հաստատվել Եգիպտոսում։ 1905 թվականին Ալեքսանդրիայում գրող Միքայել Կյուրճյանի հետ հիմնել է «Շիրակ» գրական հանդեսը, իսկ 1908-ի օսմանյան սահմանադրության հռչակումից հետո վերադարձել է Պոլիս, որտեղ 1909 թվականից «Շիրակը» լույս էր տեսնում որպես շաբաթաթերթ։ 1914-ին, Առաջին համաշխարհային պատերազմի սկզբին, գտնվում էր Եգիպտոսում. այդ պատահականությունը փրկեց նրա կյանքը՝ 1915-ի ապրիլին ձերբակալված ու ոչնչացված արևմտահայ մտավորականների ճակատագրից։ 1916 թվականին խմբագրականներից մեկի պատճառով քաղաքական հակառակորդների կազմակերպած հարձակման զոհ դարձավ. դաժան ծեծի հետևանքով կորցրեց մեկ աչքի տեսողությունը։ Զինադադարից հետո վերադարձել է Պոլիս, խմբագրել «Ժողովուրդի ձայն» թերթը և ղեկավարել Կեդրոնական վարժարանը, սակայն 1920-ականների սկզբին, քեմալական շարժման հաղթանակից հետո, վերջնականապես հեռացավ ծննդավայրից։ Հաստատվեց Կահիրեում, որտեղ մինչև կյանքի վերջը խմբագրում էր «Արև» օրաթերթը։ Մահացել է 1945 թվականի ապրիլի 4-ին Կահիրեի Հելիոպոլիս թաղամասում. թաղված է Կահիրեի հայկական գերեզմանատանը։

Ստեղծագործությունը

Առաջին ժողովածուն՝ «Հոգեր»-ը, լույս է տեսել 1901 թվականին Փարիզում և անմիջապես նրան ճանաչում բերել արևմտահայ գրական շրջանակներում։ Հաջորդեցին «Հրաշալի յարութիւն»-ը (1914), Մեծ եղեռնի ցավն ու վերապրումի հույսն արտացոլող «Կէս գիշերէն մինչեւ արշալոյս»-ը (1919, Փարիզ) և հասուն շրջանի ստողծագործայաբ գագաթնակետը՝ «Սէր» ժողովածուն (1933, Փարիզ)։ Կյանքի վերջին տարիներին Կահիրեում հրատարակվեցին «Հայերգութիւն»-ը (1943) և «Տաղարան»-ը (1944)։ Նրա ամենահայտնի բանաստեղծություններից են «Եկեղեցին հայկական»-ը, «Պիտի ըսենք Աստուծոյ»-ն, «Ես սիրեցի»-ն։

Թեքեյանը հայ սոնետի անգերազանցելի վարպետներից է. նրա խոսքը զուսպ է, ներհայեցողական ու երաժշտական՝ հեռու ճոռոմությունից։ Գլխավոր թեմաներն են միայնությունն ու կորած սերը, հավատն ու կասկածը, ցեղասպանության վերքը և հայ ժողովրդի վերածնունդի հույսը։ Թարգմանել է Շեքսպիրի սոնետներից, Բոդլերից, Վեռլենից, Հյուգոյից և Ուայլդից՝ արևմտահայերենով ստեղծելով թարգմանական արվեստի նուրբ նմուշներ։

Հասարակական գործունեությունը

Բանաստեղծի կյանքն անբաժան էր ազգային գործից։ Տարիներ շարունակ ուսուցչություն է արել Պոլսի, Կիպրոսի և սփյուռքի հայկական վարժարաններում, ղեկավարել Պոլսի Կեդրոնական վարժարանը։ Ցեղասպանությունից հետո նվիրվեց որբերի խնամքի ու կրթության գործին՝ համոզված, որ վերապրած սերնդի ուսումն է ազգի ապագայի գրավականը։ 1921 թվականին եղավ Ռամկավար ազատական կուսակցության հիմնադիրներից, իսկ նրա խմբագրած «Արև» օրաթերթը դարձավ եգիպտահայ համայնքի և սփյուռքի ազդեցիկ ամբիոններից մեկը։

Ժառանգությունը

Թեքեյանի երկերի լիակատար ժողովածուն՝ ինը հատորով, լույս է տեսել Կահիրեում 1949–1950 թվականներին։ 1947 թվականին Բեյրութում հիմնվել է նրա անունը կրող Թեքեյան մշակութային միությունը, որը 1990 թվականից գործում է նաև Հայաստանում՝ դպրոցներով, մամուլով ու մշակութային ծրագրերով։ Նրա անունով վարժարաններ կան Երևանում, Գյումրիում և սփյուռքի բազմաթիվ համայնքներում, իսկ բանաստեղծությունները թարգմանվել են տարբեր լեզուներով։ Սփյուռքահայ գրականության համար Թեքեյանը մնում է չափանիշ՝ աղետից հետո հայերեն խոսքը մաքուր ու արժանապատիվ պահած «բանաստեղծության իշխանը»։