Գ. շրջան. 1915-1920

Ո՜վ մեծ երազը մարդուն, անգամ մըն ալ դուն այսպէ՜ս
Կը ցնդիս, օդը կ՚ելլես և պէտք ըլլայ պիտի որ
Նորէն երկար տարիներ դուն թխսըուիս, կեանք առնես
Եվ աշխարհի վրայ բանաս թևերդ աղուոր, լուսաւոր…

Թէպէտ հեռու ըլլամ հոս կռուոյ կարմիր դաշտերէն,
Կռուողներէն ալ հեռու՝ երակներուս արիւնով,
Թէպէտ արիւնն իմ ցեղիս, երբ հոսեցաւ ուղխօրէն,
Իր օգնութեան փութացող չտեսաւ սիրտ մը իր քով,

Քեզ չտեսայ, բայց ըսին, թէ կայի՛ր դուն, խորհեցայ
Քեզի յոյսով ու ցաւով. իմ հոգիիս նախընծայ
Հունձքը քեզի զոհեցի մտածումով ու գործով,
Ո՜վ հայրենիք, հեռաւոր ու անծանօթ սիրոյ ծով,

Պզտիկ գիւղե՜ր, դուք մեծցաք.
Անհունօրէն մեծցաք դուք,
Երբ բնակիչ չունեցաք…։
Ու ձեր այն Լեռը մեծցաւ,

Չմտածենք, ո՛վ հոգիս, ջանանք մոռնալ ամէն բան.
Ե՛ւ անհուն յոյսն երեկուան, ե՛ւ այսօրուայ մութն անհուն։
Չմտածենք, չգիտնանք, թէ այս դարձքէն վերջ ճամբան,
Ազգին ճամբան՝ կը ցատկէ անդունդին մէջ անանուն…

Ո՞ր խորունկ ողբը երբեք պիտի կրնայ արձագանք
Տալ խորտակուած ու լքուած մեր սրտերուն խեղճութեան…
Այսուհետև մենք ինչպէ՞ս պիտի, Աստուա՜ծ իմ, կրնանք
Մտաբերել միմիայն, խորհիլ, յուսա՜լ ապագան…

Խնդա՛նք, եղբայրներ, իրենց փափագին
Քովն ինկած մարդոց ծիծաղով խնդանք,
Մեր դիակները գրկած կաթոգին՝
Աշխարհի վրայ որքան Հայ որ կանք,

Եվ նորէն՝ միշտ, յաւիտեան, այս կրճըտումը սրտին՝
Ինչպէս ջաղացք մը, որուն քարերն իզուր կը դառնան.
Այս թալթըլումը հոգւոյն խորն երկնքի մը ցրտին,
Գոց դուռներուն դէմ մտքին այս ընդհարումն անվախճան…

Ահաւոր բան մը այնտեղ կը կատարուի մութին մէջ…
Դժոխային դրաման այս ինչպէ՞ս կրնայ պատմըուիլ…
Ազգ մը ամբողջ, խորհեցէ՛ք, երեկ կ՚ապրէր, կ՚ոգորէր,
Միտքը լոյսին կը բանար և տակաւ սիրտն ալ լոյսին,

Հեղեղ մը սև դէպի հարաւ կը քալէր՝
Ճամբան, տակաւ, աւազին մէջ ցամքելով,
Ճամբան երբեմն ալ կազմելով նոր ուղխեր…
Ան կը քըշէր կոճղ ու ծաղիկ քովէ քով,

Քու ցաւիդ մռայլ երեսին վրայ, —
Նեխած, բորբոսած լիճի մը նման, —
Երբ յանկարծ ճաճանչ մ՚արևի կ՚իյնայ,
Երբ որ կը փայլի Յոյսը մէկ վայրկեան,

Թէ պատահի, որ այսօր անհաւասար այս կռուին
Չկարենանք դիմանալ և ուժասպառ, ոգեվար
Գետին ինկած՝ չկրնա՜նք ոտքի ելլել վերստին
Ու յաղթէ մահը կեանքի ոգորումին մեր երկար…

Երազիս մէջ ես տեսայ՝ երկինքն յանկարծ բացուեցաւ,
Կապարագոյն մեծ երկինքն, որ ծանրացեր էր ա՛յնքան,
Այնքա՛ն ճնշէր մեր վրայ ու մեզ խեղդեր էր տակաւ,
Ահա յանկարծ բացուեցա՜ւ՝ կափարիչի մը նման…

Պիտի մոռնա՜նք մենք զմեզ, մեր վիշտն ու վէրքն ահագին
Պիտի մոռնանք, այնպէս չէ՞, երբ մեր երկիրը դառնանք
Ու աշխատինք ունկընդրել տակաւ զարնելն իր սրտին
Եվ մենք ու ան իրարու քիչ առ քիչ ուժ տանք ու կեանք…

Եվ Տարակոյսն հոգւոյս մէջ կը կանգնէ գլուխն իր օձի…
Ճշմարի՞տ է այն ամէնն, որուն ես ցարդ հաւտացի.
Ինքնիրմէն դուրս կը հոգա՞յ մարդն ուրիշ մէկը երբեք,
Եղբայրութիւնը արդեօք չէ՞ մեծ խաբկանք մը, ըսէ՛ք,

Կարենալու համար ապրիլ այսուհետև,
Օդի, ջուրի, հացի նման
Մենք պէտք ունինք Հպարտութեան,
Պէտք ունինք, որ մեր անունն ալ սաւառնաթև

Յարութեան շունչն է ահա, ջարդակոտոր Ազգըդ իմ,
Հորիզոնէն ծայր տուած, որ կը փչէ մարմնոյդ վրայ…
Ամայութի՜ւն, լռութի՜ւն… Օրորոց չէ, այլ շիրիմ
Երկիրն ամբողջ, ուր երեկ դուն զոհուեցար անխնայ…

Օր մը յանկարծ վառեցար…
Երկինքներէն հեռաւոր
Ինկած կայծէ մը կարծես՝
Մեր հիւղերուն ու քայլերուն մեր մէջտեղ,