Դանիել Վարուժանի կենսագրությունը

Դանիել Վարուժանը (իսկական անունը՝ Դանիել Չպուգքյարյան, ապրիլի 20, 1884, Բրգնիկ գյուղ, Սեբաստիայի նահանգ — օգոստոսի 26, 1915, Չանկըրըի մոտ) արևմտահայ բանաստեղծ է, հայ պոեզիայի գագաթներից մեկը։ Երեսունմեկ տարվա կարճ կյանքում ստեղծել է ժողովածուներ, որոնք դարձել են հայ գրականության դասական արժեքներ, և զոհվել է 1915 թվականի Մեծ եղեռնի ժամանակ՝ ձերբակալված արևմտահայ մտավորականների առաջին խմբի հետ։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1884 թվականի ապրիլի 20-ին Սեբաստիայի նահանգի Բրգնիկ գյուղում։ Հայրը՝ Գրիգոր Չպուգքյարյանը, աշխատանքի բերումով երկար տարիներ ապրում էր Կոստանդնուպոլսում, մայրը՝ Թագուհին, զբաղվում էր տնով ու երեխաներով։ Նախնական ուսումը ստացել է ծննդավայրում, ապա 1896 թվականին տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, որտեղ սովորել է Մխիթարյանների դպրոցներում. այստեղ էլ արվել են նրա առաջին գրական փորձերը։ 1902 թվականին ընդունակ պատանուն ուղարկել են Վենետիկ՝ Մուրադ-Ռաֆայելյան վարժարան, որտեղ սովորել է մինչև 1905 թվականը, ապա 1905–1909 թվականներին ուսումը շարունակել է Բելգիայի Գենտի համալսարանում՝ ուսումնասիրելով գրականություն, պատմություն և հասարակական գիտություններ։

Կյանքը

1909 թվականին, ավարտելով համալսարանը, վերադարձել է հայրենիք և նվիրվել ուսուցչությանը. սկզբում դասավանդել է Սեբաստիայի Արամյան վարժարանում՝ հայոց լեզու, ֆրանսերեն և գրականություն, ապա 1911–1912 թվականներին աշխատել Եվդոկիայի (Թոքատ) ազգային վարժարանում։ 1912 թվականից հաստատվել է Կոստանդնուպոլսում՝ ստանձնելով Ս․ Գրիգոր Լուսավորչյան վարժարանի տնօրինությունը, և այդ տարիներին կանգնած էր արևմտահայ գրական կյանքի կենտրոնում։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ի գիշերը ձերբակալվել է հայ մտավորականների մեծ խմբի հետ և աքսորվել Չանկըրը։ Նույն թվականի օգոստոսի 26-ին, բանաստեղծ Ռուբեն Սևակի և մի քանի այլ աքսորյալների հետ Չանկըրըից տեղափոխվելիս, կազմակերպված դավադրությամբ դաժանորեն սպանվել է ճանապարհին՝ Թյունեյ գյուղի մոտ։

Ընտանիքը

1910 թվականին ամուսնացել է Արաքսի Թաշճյանի հետ։ 1911 թվականին ծնվել է նրանց դուստրը՝ Վերոնիկան, իսկ կրտսեր զավակն աշխարհ եկավ արդեն հոր ձերբակալությունից հետո՝ առանց նրան երբևէ տեսնելու։ Արաքսին փրկեց ամուսնու անտիպ ձեռագրերը, որոնց թվում էր «Հացին երգը» շարքը, և հասավ դրանց հրատարակությանը՝ պահպանելով բանաստեղծի ժառանգությունը գալիք սերունդների համար։

Ստեղծագործությունը

Առաջին ժողովածուն՝ «Սարսուռներ»-ը, լույս է տեսել 1906 թվականին Վենետիկում, երբ հեղինակը դեռ Գենտի ուսանող էր։ Իսկական ճանաչում բերեց «Ցեղին սիրտը» (1910, Կոստանդնուպոլիս) ժողովածուն, որտեղ ջարդերի արհավիրքն ապրած ժողովրդի ցավը վերաճում է ուժի ու վերածնունդի կոչի։ 1912 թվականին հրատարակված «Հեթանոս երգեր»-ը նրա արվեստի գագաթներից է՝ հին, նախաքրիստոնեական աշխարհի գեղեցկության, ուժի և վայելքի փառաբանում։ Վերջին շարքը՝ «Հացին երգը», գրում էր ձերբակալության նախօրեին. ձեռագիրը փրկվեց և լույս տեսավ հետմահու՝ 1921 թվականին։

Վարուժանը գրել է արևմտահայերեն՝ հարուստ, պատկերավոր ու երաժշտական լեզվով. նրա պոեզիայի կենտրոնում ցեղի ճակատագիրն է, հողն ու աշխատանքը, արյան, արտի ու արևի հեթանոսական պաշտամունքը։ «Հացին երգը» շարքում նա հասավ դասական պարզության՝ երգելով հայ գյուղացու վաստակը՝ ցանքսից մինչև կալ ու թոնիր։ 1914 թվականին գրական գործիչների մի խմբի հետ հիմնել է «Նավասարդ» տարեգիրքը և «Մեհյան» հանդեսը, որոնք դարձան արևմտահայ նոր գրականության կարևոր հարթակներ։

Ժառանգությունը

Վարուժանը համարվում է արևմտահայ բանաստեղծության ամենաբարձր գագաթներից մեկը, և նրա անավարտ մնացած ուղին ընկալվում է որպես Եղեռնում կորսված մշակույթի խորհրդանիշ։ Նրա գործերը թարգմանվել են ֆրանսերեն, անգլերեն, ռուսերեն, իտալերեն և բազմաթիվ այլ լեզուներով, մտել դպրոցական ծրագրերի մեջ։ Երևանում և Վանաձորում նրա անունով դպրոցներ ու փողոցներ կան, իսկ 1958 թվականին Գենտի համալսարանի գրադարանում բացվել է նրա հիշատակին նվիրված հուշատախտակ՝ հայերեն, ֆրանսերեն և ֆլամանդերեն մակագրությամբ։