Ավետիք Իսահակյանի կենսագրությունը

Ավետիք Սահակի Իսահակյանը (հոկտեմբերի 30, 1875, Ալեքսանդրապոլ — հոկտեմբերի 17, 1957, Երևան) հայ բանաստեղծ, արձակագիր և հասարակական գործիչ է, հայ նոր գրականության դասականներից։ Նրա երգերը, պոեմները, լեգենդներն ու արձակ էջերը սիրո, կարոտի ու թափառումի հավերժական թեմաները միահյուսում են ժողովրդական երգի պարզությանը, ինչի համար էլ ժողովուրդը նրան անվանել է «Վարպետ»։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1875 թվականի հոկտեմբերի 30-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ վաճառականի ընտանիքում։ Հայրը՝ Սահակը (1828–1890), ալյուրի առևտրով էր զբաղվում և ջրաղաց ուներ Ղազարապատ գյուղում, որտեղ էլ անցել է բանաստեղծի մանկության մի մասը. մայրը՝ Ալմաստ Ղլտչյանը (1833–1918), ալեքսանդրապոլցի էր։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրում և Հառիճի վանքի դպրոցում, ապա 1889–1892 թվականներին սովորել է Էջմիածնի Գևորգյան ճեմարանում։ 1893 թվականին մեկնել է Գերմանիա և որպես ազատ ունկնդիր հետևել Լայպցիգի համալսարանի դասախոսություններին՝ ուսումնասիրելով գրականություն և փիլիսոփայություն։

Կյանքը

1895 թվականին վերադառնալով Ալեքսանդրապոլ՝ ներգրավվել է ազգային-ազատագրական շարժման մեջ, ինչի համար 1896 թվականին ձերբակալվել է և մոտ մեկ տարի արգելափակվել Երևանի բերդում, իսկ 1898-ին կրկին ձերբակալվել և աքսորվել Օդեսա։ 1890-ականների վերջից մտերմացել է Թումանյանի շրջապատի հետ և դարձել Թիֆլիսի «Վերնատուն» գրական խմբակի անդամ՝ Աղայանի, Դեմիրճյանի, Շանթի կողքին։ 1908 թվականին ցարական իշխանությունները նրան ձերբակալել են հայ մտավորականների մեծ խմբի հետ, և նա վեց ամիս անցկացրել է Թիֆլիսի Մետեխի բանտում։ 1911 թվականին ստիպված է եղել հեռանալ երկրից և շուրջ քառորդ դար ապրել արտասահմանում՝ Գերմանիայում, Շվեյցարիայում, Իտալիայում, Ֆրանսիայում։ 1926 թվականին եկել է Խորհրդային Հայաստան, 1930–1936 թվականներին կրկին ապրել Փարիզում, իսկ 1936-ին վերջնականապես հաստատվել Երևանում։ Կինը՝ Սոֆյան, և որդին՝ Վիգենը (ծնված 1911 թվականին), ուղեկցել են նրան տարագրության տարիներին։ Մահացել է 1957 թվականի հոկտեմբերի 17-ին Երևանում. թաղված է Կոմիտասի անվան պանթեոնում։

Ստեղծագործությունը

Առաջին ժողովածուն՝ «Երգեր ու վերքեր»-ը, լույս է տեսել 1898 թվականին և միանգամից սիրվել. նրա քնարական երգերից շատերը՝ սիրո, կարոտի ու պանդխտության մասին, տարածվեցին որպես ժողովրդական երգեր։ 1899–1906 թվականներին ստեղծել է «Հայդուկի երգեր» շարքը՝ նվիրված ազատության համար մարտնչողներին, 1903-ին հրատարակել «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն։ Ստեղծագործության գագաթնակետը «Աբու-Լալա Մահարի» պոեմն է (1909–1911)՝ մարդկանցից ու աշխարհի ստից հիասթափված արաբ բանաստեղծի փիլիսոփայական խոհերը, որը թարգմանվել է բազմաթիվ լեզուներով և համարվում է հայ պոեզիայի մեծագույն երկերից։ 1919 թվականին գրել է «Սասմա Մհեր» պոեմը՝ ժողովրդական էպոսի հենքով։

Իսահակյանը նաև արձակի վարպետ էր. գրել է պատմվածքներ, արևելյան լեգենդներ ու առակներ, այդ թվում՝ «Սաադիի վերջին գարունը» և «Համբերանքի չիբուխը», իսկ ամբողջ կյանքում աշխատել է «Ուստա Կարո» վեպի վրա, որն անավարտ մնաց։ Հայրենական պատերազմի տարիներին գրած հայրենասիրական բանաստեղծությունների համար 1946 թվականին արժանացել է ԽՍՀՄ Պետական մրցանակի։ Նրա խոսքը պարզ է ու երաժշտական, արմատներով՝ ժողովրդական երգից. դեռ 1916 թվականին ռուս բանաստեղծ Ալեքսանդր Բլոկը, թարգմանելով նրա գործերը, Իսահակյանին անվանել է առաջնակարգ բանաստեղծ՝ իր թարմությամբ ու անմիջականությամբ եզակի ողջ Եվրոպայում։

Հասարակական գործունեությունը

Երիտասարդ տարիներից մասնակցել է ազգային-ազատագրական շարժմանը, ինչի համար բազմիցս հալածվել է ցարական իշխանությունների կողմից։ Տարագրության տարիներին Բեռլինում գործակցել է գերմանա-հայկական ընկերությանը և աշխատակցել «Մեսրոպ» պարբերականին՝ ձգտելով եվրոպական հասարակությանը ներկայացնել հայ ժողովրդի վիճակը. Հայոց ցեղասպանության ողբերգությունը խոր հետք է թողել նրա կյանքի ու ստեղծագործության վրա։ Խորհրդային Հայաստանում դարձել է գրական կյանքի կենտրոնական դեմքերից՝ 1943 թվականին ընտրվել է Հայաստանի Գիտությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, իսկ 1944-ից մինչև կյանքի վերջը եղել է Հայաստանի գրողների միության նախագահը։

Ժառանգությունը

Իսահակյանի տասնյակ բանաստեղծություններ դարձել են երգեր ու ռոմանսներ և ապրում են ժողովրդի շուրթերին, իսկ գործերը թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով։ Նրա անունով են կոչվել գյուղ, փողոցներ ու դպրոցներ, տուն-թանգարաններ են գործում Երևանում և Գյումրիում, իսկ դիմանկարը պատկերված է տասը հազար դրամանոց թղթադրամի վրա։ «Վարպետը» մինչ օրս մնում է հայ քնարերգության ամենասիրված դեմքերից՝ բանաստեղծ, ում երգերում սերունդները ճանաչում են իրենց սերն ու կարոտը։