Սայաթ-Նովայի կենսագրությունը

Սայաթ-Նովան (իսկական անունը՝ Հարություն Սայադյան, մոտ 1712, Թիֆլիս — սեպտեմբեր, 1795, Թիֆլիս) հայ մեծագույն աշուղն է՝ բանաստեղծ, երգիչ ու երաժիշտ, միջնադարյան հայ քնարերգության վերջին խոշոր դեմքը։ Ստեղծագործել է հայերեն, վրացերեն և ադրբեջաներեն՝ դառնալով ողջ Կովկասի սիրված երգիչը և հայ աշուղական արվեստի մեծագույն ներկայացուցիչը։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է Թիֆլիսում, ըստ ավանդության՝ 1712 թվականի հունիսի 14-ին. ծննդյան թվականը մինչ օրս վիճելի է, և հետազոտողները նշում են նաև 1717 ու 1722 թվականները։ Հայրը՝ մահտեսի Կարապետը, ծագումով Հալեպից կամ Ադանայից էր, մայրը՝ Սառան, թիֆլիսեցի էր՝ քաղաքի հայաշատ Հավլաբար թաղից։ Մանուկ հասակում սովորել է հայերեն և վրացերեն գրագիտություն, իսկ մոտ տասներկու տարեկանից տրվել արհեստի՝ դառնալով ջուլհակ և վարպետանալով գործվածքի արվեստում։ Վաղ տարիքից երևացել է նաև նրա երաժշտական ձիրքը. սովորել է նվագել քամանչա, չոնգուրի և թամբուր, յուրացրել աշուղական արվեստի բարդ չափերն ու եղանակները, իսկ ըստ ավանդության՝ երիտասարդ տարիներին շրջագայել է Մերձավոր Արևելքում ու Պարսկաստանում՝ կատարելագործելով իր վարպետությունը։

Կյանքը

1740-ական թվականներին արդեն ճանաչված աշուղը հրավիրվել է վրաց Հերակլ Երկրորդ արքայի պալատ, որտեղ շուրջ մեկ տասնամյակ եղել է պալատական երգիչ-երաժիշտը՝ ապրելով Թիֆլիսում և Թելավիում։ Հենց պալատում են ստեղծվել նրա խաղերի մեծ մասը։ Պալատական խարդավանքների հետևանքով, սակայն, զրկվել է արքայի բարեհաճությունից և հեռացվել. ըստ տարածված ավանդության՝ պատճառը արքայի քրոջ՝ Աննայի հանդեպ նրա սերն էր։ 1759 թվականին ձեռնադրվել է քահանա՝ Տեր Ստեփանոս անունով, և ծառայության ուղարկվել Պարսկաստանի Անզալ նավահանգստային քաղաքը։ Կնոջ մահից հետո՝ 1768 թվականից, ընդունել է կուսակրոնություն, իսկ 1778 թվականից ապրել Հաղպատի վանքում՝ ծառայելով Սուրբ Նշան եկեղեցում։ 1795 թվականին, երբ Աղա Մահմադ խանի պարսկական զորքերը ներխուժեցին Վրաստան ու ավերեցին Թիֆլիսը, ծերունի աշուղը քաղաքում էր. ըստ ավանդության՝ նա հրաժարվել է ուրանալ իր հավատը և սպանվել է Սուրբ Գևորգ եկեղեցու մոտ։ Թաղված է հենց այդ եկեղեցու բակում՝ Թբիլիսիի սրտում։

Ընտանիքը

Ամուսնացել է Մարմար Շահվերդյանի հետ. ունեցել են չորս զավակ։ Մարմարը վախճանվել է 1768 թվականին, և կնոջ կորուստը դարձել է աշուղի կյանքի բեկումնային կետը՝ նրան տանելով դեպի վանական կյանք։ Մարմարի գերեզմանը գտնվում էր Թիֆլիսի Խոջիվանքի հայկական գերեզմանատանը, որը ավերվել է 1930-ական թվականներին։

Ստեղծագործությունը

Սայաթ-Նովայից պահպանվել է շուրջ 230 խաղ՝ հայերեն, վրացերեն և ադրբեջաներեն, թեև ստեղծածը, անշուշտ, շատ ավելին է եղել։ Խաղերի մեծ մասը գրվել է 1750-ական թվականներին՝ պալատական ծառայության շրջանում։ Հայերեն խաղերը՝ գրված Թիֆլիսի հայերի բարբառով, հայ սիրերգության գլուխգործոցներն են. «Քամանչան», «Դուն էն գլխեն իմաստուն իս», «Աշխարհումս ախ չիմ քաշի», «Թամամ աշխարհ պտուտ էկա», «Մե խոսք ունիմ իլթիմազով» խաղերը մինչ օրս ապրում են երգիչների շուրթերին։ Իր ձեռքով կազմած երգարանը՝ նշանավոր «Դավթարը», որտեղ իր խաղերն է գրի առել ու թվագրել, այսօր պահվում է Երևանում՝ Գրականության և արվեստի թանգարանում։

Նրա երգերի գլխավոր թեմաները սերն են, գեղեցկությունը, անարդար աշխարհի դեմ մարդու գանգատը և կյանքի անցողիկության դառը գիտակցումը։ Սայաթ-Նովան աշուղական կանոնական ձևերի՝ ղազալու, մուխամմազի, թեջնիսի կատարյալ վարպետ էր, բայց այդ ձևերի մեջ նա դրել է այնպիսի անձնական ապրում ու խորություն, որ աշուղական երգը բարձրացրել է մեծ պոեզիայի աստիճանի։ Հաղպատում անցկացրած տարիներին զբաղվել է նաև գրչությամբ՝ ընդօրինակելով հոգևոր երկեր, այդ թվում՝ Գրիգոր Նարեկացու «Մատյան ողբերգության» պոեմը։ Նրա հայերեն խաղերն առաջին անգամ գիտական հրատարակության է արժանացրել Գևորգ Ախվերդյանը՝ 1852 թվականին Մոսկվայում լույս ընծայելով դրանց ժողովածուն։

Ժառանգությունը

Սայաթ-Նովայի երգերը երբեք չեն դադարել հնչելուց. դրանք փոխանցվել են սերնդից սերունդ և այսօր էլ հայ երգարվեստի կենդանի մասն են։ 1914 թվականից Թբիլիսիում նշվում է Վարդատոնը՝ ամենամյա տոն, երբ մարդիկ վարդեր են բերում աշուղի գերեզմանին. ավանդույթի հիմնադիրների թվում էր Հովհաննես Թումանյանը։ Նրա խաղերը ռուսերեն են թարգմանվել դեռ 1916 թվականին՝ Վալերի Բրյուսովի խմբագրած «Հայաստանի պոեզիան» ժողովածուում, ապա նաև բազում այլ լեզուներով։ Սերգեյ Փարաջանովը նրա կյանքի մոտիվներով նկարահանել է «Նռան գույնը» (1969) նշանավոր ֆիլմը՝ համաշխարհային կինոյի գլուխգործոցներից մեկը։ Աշուղի անունով են կոչվել դպրոցներ, փողոցներ Երևանում ու Թբիլիսիում, երգի-պարի համույթ, ինչպես նաև գյուղ Արարատի մարզում. նրա կերպարը շարունակում է ապրել որպես սիրո և արվեստին անմնացորդ նվիրումի խորհրդանիշ։