Եղիշե Չարենցի կենսագրությունը

Եղիշե Չարենցը (իսկական անունը՝ Եղիշե Աբգարի Սողոմոնյան, մարտի 13, 1897, Կարս — նոյեմբերի 27, 1937, Երևան) հայ բանաստեղծ, արձակագիր և թարգմանիչ է՝ XX դարի հայ պոեզիայի խոշորագույն դեմքերից։ Նրա ստեղծագործության մեջ միահյուսվել են հեղափոխության բուռն շունչը, Եղեռնի ցավն ու հայրենիքի ճակատագրի խոր ապրումը, իսկ իր ողբերգական վախճանով նա դարձավ ստալինյան բռնաճնշումների զոհ դարձած հայ մտավորականության խորհրդանիշը։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1897 թվականի մարտի 13-ին (նոր տոմարով՝ 25-ին) Կարսում՝ գորգավաճառ Աբգար Սողոմոնյանի ընտանիքում։ Ծնողները՝ Աբգարը և Թեկղի Միրզայանը, Կարս էին տեղափոխվել Պարսկաստանի Մակու քաղաքից. ընտանիքում մեծանում էին չորս տղա և երեք աղջիկ։ 1908–1912 թվականներին Եղիշեն սովորել է Կարսի ռեալական ուսումնարանում, որը ստիպված է եղել թողնել՝ ուսման վարձը վճարել չկարողանալու պատճառով։ Հետևողական կրթություն այդպես էլ չստացավ, բայց դարձավ իր սերնդի ամենակարդացած գրողներից՝ ինքնուս կրթվելով անհագ ընթերցանությամբ։ Բանաստեղծություններ սկսել է գրել դեռ պատանեկան տարիներին։

Կյանքը

1915 թվականին, տասնութ տարեկանում, կամավոր մեկնել է Կովկասյան ռազմաճակատ և հայ կամավորական ջոկատի կազմում հասել մինչև Վան։ Ռազմաճակատում ու Եղեռնի ավերածությունների մեջ տեսածը անջնջելի հետք թողեց նրա վրա և դարձավ առաջին խոշոր պոեմների ակունքը։ 1916–1917 թվականներին Մոսկվայում էր, ուր հաճախել է Շանյավսկու ժողովրդական համալսարանը։ 1919 թվականին հաստատվել է Երևանում, զբաղվել ուսուցչությամբ, ապա 1920–1921 թվականներին ղեկավարել Լուսավորության ժողովրդական կոմիսարիատի արվեստի բաժինը։ 1928–1935 թվականներին աշխատել է Պետհրատում՝ լինելով ժամանակի գրական կյանքի կենտրոնական դեմքերից։ 1936 թվականի աշնանը, երբ սկսվեցին հայ մտավորականության ձերբակալությունները, Չարենցը ենթարկվեց տնային կալանքի՝ մեղադրվելով «ազգայնականության» և «հակահեղափոխական գործունեության» մեջ։ 1937 թվականի հուլիսի 26-ին ձերբակալվեց և նույն թվականի նոյեմբերի 27-ին, ծանր հիվանդ, մահացավ Երևանի բանտային հիվանդանոցում։ Նրա գերեզմանի տեղը մինչ օրս անհայտ է։ Գրքերն արգելված մնացին մինչև 1950-ական թվականների կեսերը, երբ բանաստեղծն արդարացվեց, և նրա երկերը վերադարձան ընթերցողին։

Ընտանիքը

1921 թվականին ամուսնացել է Արփենիկ Տեր-Աստվածատրյանի հետ, որը նրա կյանքի ու պոեզիայի մեծ սերն էր։ Արփենիկի վաղաժամ մահը 1927 թվականին ծանր հարված էր բանաստեղծի համար և արձագանքեց նրա ամենացավոտ տողերում։ 1931 թվականին ամուսնացել է Իզաբելլայի հետ. ունեցել են երկու դուստր՝ Արփենիկը (ծնված 1932-ին և կոչված առաջին կնոջ անունով) և Անահիտը (ծնված 1935-ին)։

Ստեղծագործությունը

Առաջին գիրքը՝ «Երեք երգ տխրադալուկ աղջկան» (1914), լույս է տեսել դեռ պատանեկան տարիներին՝ արդեն Չարենց գրական անունով։ Ռազմաճակատի տպավորություններից ծնվեց «Դանթեական առասպելը» (1916)՝ Եղեռնի սարսափների առաջին գեղարվեստական արձագանքներից մեկը։ Հաջորդեցին «Ծիածանը» (1917), «Սոման» (1918) և «Ամբոխները խելագարված» պոեմը (1919)՝ հեղափոխական տարերքի բուռն, նորարար պատկերով։ 1920–1921 թվականներին գրվեց «Ես իմ անուշ Հայաստանի» բանաստեղծությունը՝ հայրենիքին նվիրված ամենասիրված երգերից մեկը, որ սերունդների համար դարձել է հայրենասիրության յուրօրինակ հանգանակ։

1926 թվականին լույս տեսավ «Երկիր Նաիրի» երգիծական վեպը՝ ամբողջությամբ, որտեղ Չարենցը հայրենի Կարսի կերպարով քննում է ազգային երազանքի ու իրականության բախումը։ Ուշ շրջանի գլուխգործոցներն են «Էպիքական լուսաբացը» (1930) և «Գիրք ճանապարհին» (1933)՝ նրա վերջին տպագրված ժողովածուն, ուր հեղափոխական պաթոսին փոխարինում են պատմության իմաստավորումը, ազգային ճակատագրի մտորումներն ու դասական խտության հասնող ձևը։ Թարգմանել է Պուշկինից, Մայակովսկուց և այլ բանաստեղծներից։ Չարենցի ուղին վաղ շրջանի խռովահույզ, փորձարարական պոեզիայից մինչև ուշ շրջանի իմաստուն դասականություն հայ գրականության ամենափայլուն զարգացումներից է։

Ժառանգությունը

Արդարացումից հետո Չարենցի երկերը վերահրատարակվեցին և նրան վերադարձրին իր տեղը՝ հայ պոեզիայի գագաթներից մեկը։ Երևանում՝ Մաշտոցի պողոտայի այն շենքում, որտեղ նա ապրել է իր վերջին տարիներին, 1964 թվականից գործում է բանաստեղծի տուն-թանգարանը. նրա անունն են կրում Չարենցավան քաղաքը, Գրականության և արվեստի թանգարանը, դպրոցներ ու փողոցներ, իսկ Երևանից Գառնի տանող ճանապարհին կանգնած է «Չարենցի կամարը»՝ Արարատի տեսարանով։ Նրա բանաստեղծությունները թարգմանվել են բազմաթիվ լեզուներով, դարձել երգեր, իսկ «Ես իմ անուշ Հայաստանի»-ն մնում է հայրենիքի մասին ամենաշատ արտասանվող հայ բանաստեղծությունը։