Միսաք Մեծարենցի կենսագրությունը

Միսաք Մեծարենցը (իսկական ազգանունը՝ Մեծատուրյան, հունվարի 19, 1886, Բինկյան, Ակնի գավառ — հուլիսի 5, 1908, Կոստանդնուպոլիս) արևմտահայ բանաստեղծ է՝ արևմտահայ քնարերգության ամենանուրբ ու ամենալուսավոր դեմքերից մեկը։ Ապրեց ընդամենը քսաներկու տարի և թողեց ընդամենը երկու ժողովածու, սակայն բնության ու սիրո նրա երգերը դարձան հայ պոեզիայի դասական էջերից։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1886 թվականի հունվարի 19-ին Արևմտյան Հայաստանում՝ Ակնի գավառի Բինկյան գյուղում, որ փռված էր Եփրատի ձախ ափին։ Հայրը՝ Կարապետ Մեծատուրյանը, առևտրական էր։ Ուսումն սկսել է հայրենի գյուղի Մեսրոպյան վարժարանում (1892-ից)։ 1895 թվականին ընտանիքը տեղափոխվել է Սեբաստիա, որտեղ Միսաքը հաճախել է Արամյան դպրոցը, իսկ 1896-ից սովորել է Մարզվանի «Անատոլիա» գիշերօթիկ քոլեջում։ 1901 թվականին Մարզվանում թուրք խուժանը, ուրիշի հետ շփոթելով, դանակահարել է պատանուն. վերքից նա ամիսներ շարունակ ապաքինվել է Սուրբ Հակոբի վանքում, և հենց այդ շրջանից էլ խաթարվել է նրա առողջությունը՝ ի հայտ բերելով թոքախտի առաջին նշանները։

Կյանքը

Քոլեջը թողնելուց հետո մի շրջան աշխատել է հորեղբոր առևտրական գրասենյակում, իսկ 1902 թվականին տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս՝ հոր մոտ, և ընդունվել Կեդրոնական վարժարան (1902–1905)։ Ուսումն ստիպված է եղել կիսատ թողնել՝ սրված թոքախտի պատճառով։ Կյանքի վերջին տարիներին, արդեն ծանր հիվանդ, ապրում էր Կոստանդնուպոլսում և ամբողջությամբ նվիրվել էր գրականությանը. հենց այդ տարիներին էլ ստեղծվեց նրա գրեթե ողջ ժառանգությունը։ Մահացել է 1908 թվականի հուլիսի 5-ին (հին տոմարով՝ հունիսի 22-ին) Կոստանդնուպոլսում՝ քսաներկու տարեկանում. թաղված է քաղաքի Պալըքլըի հայկական գերեզմանատանը։

Ստեղծագործությունը

Գրել սկսել է տասնհինգ-տասնվեց տարեկանում. առաջին ոտանավորներից է «Մարմնի վերք, սրտի վերք»-ը (1901)։ 1903 թվականից տպագրվում էր Կոստանդնուպոլսի պարբերականներում («Մասիս», «Հանրագիտակ» և այլն)՝ սկզբում ծածկանուններով, որոնցից էր Շավասպ Ծիածանը, իսկ 1905-ից՝ Մեծարենց գրական անունով։ 1907 թվականին մեկը մյուսի հետևից լույս տեսան նրա երկու ժողովածուները՝ «Ծիածան»-ը և «Նոր տաղեր»-ը։ «Ծիածան»-ը մամուլում խիստ քննադատության արժանացավ, ինչին երիտասարդ բանաստեղծը պատասխանեց «Ինքնադատության փորձ մը» հոդվածով՝ շարադրելով իր գեղագիտական հայացքները։

Մեծարենցը թողել է շուրջ 130 բանաստեղծություն, արձակ բանաստեղծություններ ու պատմվածքներ, գրական-քննադատական հոդվածներ, թարգմանություններ՝ Օսկար Ուայլդից, Ռադյարդ Կիպլինգից և այլոց։ Նրա քնարերգության ակունքները միջնադարյան հայ տաղերգությունն ու ժողովրդական երգն են՝ միահյուսված եվրոպական նոր բանարվեստի շնչին։ Բնությունը նրա երգերում շնչող, ապրող էություն է, որի հետ բանաստեղծը ձուլվում է ամբողջ հոգով. «Ձմռան պարզ գիշեր», «Աքասիաներու շուքին տակ», «Հյուղը» և այլ գործեր հայ բնապաշտական քնարերգության գագաթներից են։ Հիվանդ ու կյանքից հեռացող պատանու այս երգերում, զարմանալիորեն, դառնություն գրեթե չկա՝ դրանք լի են լույսի, սիրո և մարդկային ջերմության կարոտով։

Ժառանգությունը

Մեծարենցը Պետրոս Դուրյանի կողքին արևմտահայ պոեզիայի վաղամեռիկ հանճարներից է. երկու ժողովածուով նա նոր բարձրության հասցրեց արևմտահայ քնարերգությունը և նշանակալի ազդեցություն թողեց հետագա սերունդների վրա։ Նրա երկերի համահավաք հրատարակությունը լույս է տեսել 1924 թվականին, այնուհետև բազմիցս վերահրատարակվել է թե՛ Հայաստանում, թե՛ Սփյուռքում։ Բանաստեղծությունները թարգմանվել են տարբեր լեզուներով. 2021 թվականին Ջեյմս Ռասելի թարգմանությամբ անգլերեն լույս է տեսել նրա քնարական ժառանգության ամբողջական ժողովածուն։ Այսօր Մեծարենցի տաղերը հայ դպրոցական ծրագրի ու ընթերցողի սեղանի անբաժան մասն են։