Պետրոս Դուրյան - Երեկոյան բալն կը սողար բարդիլ խավ
Այս ստեղծագործությունը հասանելի է երկու ուղղագրությամբ՝ բարեփոխված և դասական
Երեկոյան բալն կը սողար բարդիլ խավ,
Աստեղազարդ անդունդն հյուսիլ լուռ ու սյավ,
Տըխո՜ւր ըստվեր, զոր կը ձըգեր իր ետև
Լուսափըթիթ օրն սիրայնոց կարճատև։
Կը նըշմարվեր հազիվ երկնի կապուտակ
Գմբեթին խոր փալփլող ու ալվույն ջինջ հատակ
Անդրադարձող գիշերվան աստղն անդրանիկ,
Զոր գրկեցին շուտ Վոսփորյան ջինջ ալիք։
Մառը մտնող արփվույն մարեր հուսկ շառայլ
Սառնամանուտ սարերու վրա քայլ առ քայլ,
Ինչպես հյուծյալ կույսի մ՚ակնարկ առ դամբան,
Ուր պարեն ցուրտ ծիծաղք սիրո դառնության,
Ինչպես և իմ դյությալ ակնարկս առ արոտ,
Զոր մըթագնեց մառախուղ մի նախանձոտ,
Ալ չը կրցի ընդնշմարել էակն ան,
Զոր գգվեին ճաճանչ, զեփյուռ իրիկվան.
Հողմածածան իր շրջազգեստն ու հոպոպք
Դեղձան վարսից գիրգ ուլան շուրջ ոսկի ծոպք,
Կարծես ծաղիկ մ՚էր երազի հիասքանչ,
Կը կոխկըռտեր այն ծաղկալից մարգաց լանջ.
Թողե՛ք կոխել զի կը փթըթե ավելի.
Երբոր հովիկն իր այտեն գույն գեղանի
Եվ իր ամբիծ լանջեն առած քիչ մը հոտ՝
Տանի սփռե անապատներն ավազոտ,
Ու ահա փթթին ծաղիկներ բյուր առավել.
Անոր համար ի՞նչ է ծաղիկ փթթեցնել,
Մինչդեռ սիրո կես դիակներ կը հառնեն՝
Երբ սև աչքեն սըլաք մ՚ուղղե բոցեղեն։
Լուսինն արդեն կը քողազգեր՝ պըճներ զինք
Նուրբ ամպիկով, ուսկից ուսան թրքուհիք
Ծածկել իրենց դեմքն հաջաղով նրբաթել,
Անոր նըման տժգոյն ըլլալ և դյութել։
Լուսի՛ն, գըտիր լույս ցողելու ցածուն հյուղ,
Ուր գեթ ցամքած է կանթեղին առկայծ յուղ.
Մի՛, մի՛ սորվիր գաղջ արևեն ձըմեռվան
Մոռնալ հյուղն, ուր ամայի է վառարանն,
Եվ լոկ սրտերն հոն կը մըխան հուսահա՜տ…
Ծագե հյուղին այն՝ բանաստեղծն ուր աղքատ
Ինք լույս, կըրակ ոչ մեկն ունի գըրելու.
Սարն իր աստեղց թո՛ղ, դըղյակն ալ ջահերու,
Գընա՛ ցողել լույս տընակին այն ցածուկ,
Ուր մայր մը գիրկն առած կայտառ մի մանուկ՝
Ցույց տալ կ՚ուզե քեզ Աստուծո զերթ պատկեր,
Դու որ միայն սիրահարաց ես լապտեր։
Տերևներուն մեջեն արծաթ լի լուսինն
Կը դիտեի՝ ինչպես որ դեմքն հարս կուսին՝
Երբ կը ծածկե քողքն հիմենյան ոսկեթել,
Բայց սա վարդի փոխան գիտե լույս փթըթել։
Ալ աստղն աղոտ և կարծես թե ավելի
Երկընքի լուրթ խորը սուզած կը փալփլի,
Եվ վերջալույսն ալ կը մարի որ դեռ հոն՝
Հրդեհի նման բոցավառեր զհորիզոն։
Եվ դուք՝ կրա՛կք սիրո, մարիք շուտ և դուք,
Տևեք ինչպես վերջալույսն այս բոցաշուք…։
Արդյոք արևն այսօր որքան սիրաբույր
Կուսից լույս դեմքն այրեց, ուսկից մեղմ համբույր
Քաղել դողաս, կը վախնաս թե կը թոշնի
Իր այտերուն վառ վառ վարդեր գեղանի։
Թավուտք այսօր շուքերնուն մեջ առանձին՝
Խորհրդավոր ի՜նչ փըսփըսուք լըսեցին,
Ի՜նչ խոստումներ, ի՜նչ մրմունջներ սրտմաշուք,
Իսկ դո՞ւք, մացա՛ռք, հովանոցա՛կք, ա՜հ, իսկ դուք…։
Ո՜հ հովանի՛ք, թավո՛ւտք, խորշե՛ր անմարդի՝
Ուր դայլալիկ թռչնո, խորշյուն սաղարթի
Եվ երբ լըսվի շրջազգեստի մը շրշյուն
Չոր տերևոց վըրա՝ սըփռե զորս աշուն,
Երբ շուքին տակ կույս մ՚առանձին ընե ման,
Եվ տերևոց ետև դողամ անոնց նման,
Որ չըլլա թե դիպիմ աչքին բոցեղեն,
(Պե՞տք է դողա միթե տերևն արևեն)
Երբ ծիծառնուկն ինձ հետ հեծե աղեկեզ,
Ո՜րչափ ատեմ քաղքին ժխորն, սիրեմ Ձեզ։
Երեկոյեան բալն կը սողար բարդիլ խաւ,
Աստեղազարդ անդունդն հիւսիլ լուռ ու սեաւ,
Տըխո՜ւր ըստուեր, զոր կը ձըգէր իր ետեւ
Լուսափըթիթ օրն սիրայնոց կարճատեւ։
Կը նըշմարուէր հազիւ երկնի կապուտակ
Գմբէթին խոր փալփլող ւ՚ալւոյն ջինջ յատակ
Անդրադարձող գիշերուան աստղն անդրանիկ,
Զոր գրկեցին շուտ Վոսփորեան ջինջ ալիք։
Մառը մտնող արփւոյն մարեր հուսկ շառայլ
Սառնամանուտ սարերու վրայ քայլ առ քայլ,
Ինչպէս հիւծեալ կոյսի մ՚ակնարկ առ դամբան,
Ուր պարեն ցուրտ ծիծաղք սիրոյ դառնութեան,
Ինչպէս եւ իմ դիւթեալ ակնարկս առ արօտ,
Զոր մըթագնեց մառախուղ մի նախանձոտ,
Ւ՚ալ չը կրցի ընդնշմարել էակն ան,
Զոր գգուէին ճաճանչ, զեփիւռ իրիկուան.
Հողմածածան իր շրջազգեստն ու հոպոպք
Դեղձան վարսից գիրգ ուլան շուրջ ոսկի ծոպք,
Կարծես ծաղիկ մ՚էր երազի հիասքանչ,
Կը կոխկըռտէր այն ծաղկալից մարգաց լանջ.
Թողէ՛ք կոխել զի կը փթըթէ աւելի.
Երբոր հովիկն իր այտէն գոյն գեղանի
Եւ իր ամբիծ լանջէն առած քիչ մը հոտ՝
Տանի սփռէ անապատներն աւազոտ,
Ւ՚ահա փթթին ծաղիկներ բիւր առաւել.
Անոր համար ի՞նչ է ծաղիկ փթթեցնել,
Մինչդեռ սիրոյ կէս դիակներ կը յառնեն՝
Երբ սեւ աչքէն սըլաք մ՚ուղղէ բոցեղէն։
Լուսինն արդէն կը քօղազգէր՝ պըճնէր զինք
Նուրբ ամպիկով, ուսկից ուսան թրքուհիք
Ծածկել իրենց դէմքն հաջաղով նրբաթել,
Անոր նըման տժգոյն ըլլալ եւ դիւթել։
Լուսի՛ն, գըտիր լոյս ցօղելու ցածուն հիւղ,
Ուր գէթ ցամքած է կանթեղին առկայծ իւղ.
Մի՛, մի՛ սորվիր գաղջ արեւէն ձըմեռուան
Մոռնալ հիւղն, ուր ամայի է վառարանն,
Եւ լոկ սրտերն հոն կը մըխան յուսահա՜տ…
Ծագէ հիւղին այն՝ բանաստեղծն ուր աղքատ
Ինք լոյս, կըրակ ոչ մէկն ունի գըրելու.
Սարն իր աստեղց թո՛ղ, դըղեակն ալ ջահերու,
Գընա՛ ցօղել լոյս տընակին այն ցածուկ,
Ուր մայր մը գիրկն առած կայտառ մի մանուկ՝
Ցոյց տալ կ՚ուզէ քեզ Աստուծոյ զերթ պատկեր,
Դու որ միայն սիրահարաց ես լապտեր։
Տերեւներուն մէջէն արծաթ լի լուսինն
Կը դիտէի՝ ինչպէս որ դէմքն հարս կուսին՝
Երբ կը ծածկէ քօղքն հիմենեան ոսկեթել,
Բայց սա վարդի փոխան գիտէ լոյս փթըթել։
Ալ աստղն աղօտ եւ կարծես թէ աւելի
Երկընքի լուրթ խորը սուզած կը փալփլի,
Եւ վերջալոյսն ալ կը մարի որ դեռ հոն՝
Հրդեհի նման բոցավառէր զհորիզոն։
Եւ դուք՝ կրա՛կք սիրոյ, մարիք շուտ եւ դուք,
Տեւէք ինչպէս վերջալոյսն այս բոցաշուք…։
Արդեօք արեւն այսօր ո՛րքան սիրաբոյր
Կուսից լոյս դէմքն այրեց, ուսկից մեղմ համբոյր
Քաղել դողաս, կը վախնաս թէ կը թօշնի
Իր այտերուն վառ վառ վարդեր գեղանի։
Թաւուտք այսօր շուքերնուն մէջ առանձին՝
Խորհրդաւոր ի՜նչ փըսփըսուք լըսեցին,
Ի՜նչ խոստումներ, ի՜նչ մրմունջներ սրտմաշուք,
Իսկ դո՞ւք, մացա՛ռք, հովանոցա՛կք, ա՜հ, իսկ դուք…։
Ո՜հ հովանի՛ք, թաւո՛ւտք, խորշե՛ր անմարդի՝
Ուր դայլալիկ թռչնոյ, խորշիւն սաղարթի
Եւ երբ լըսուի շրջազգեստի մը շրշիւն
Չոր տերեւոց վըրայ՝ սըփռէ զորս աշուն,
Երբ շուքին տակ կոյս մ՚առանձին ընէ ման,
Եւ տերեւոց ետեւ դողամ անոնց նման,
Որ չըլլայ թէ դիպիմ աչքին բոցեղէն,
(Պէ՞տք է դողայ միթէ տերեւն արեւէն)
Երբ ծիծառնուկն ինձ հետ հեծէ աղեկէզ,
Ո՜րչափ ատեմ քաղքին ժխորն, սիրեմ Ձեզ։
Անավարտ է. գրքում փակվում է «Հիւանդութեանս պատճառաւ ընդհատուած» նշումով, իսկ Wikisource-ում տրված է «Ա.» վերնագրով՝ որպես ավելի մեծ գործի առաջին մաս։
Պետրոս Դուրյանի «Երեկոյան բալն կը սողար բարդիլ խավ» բանաստեղծությունը գիշերվա և սիրո մասին։
Դուրյանի ամենաերկար քնարական հատվածը՝ Վոսփորի իրիկնամուտի պատկերով սկսվող և կիսատ մնացած։ Առաջին մասը բնանկար է՝ մառախուղի մեջ մարող արև, առաջին աստղ, լուսին, որ ամպի քողով պճնվում է թրքուհիների պես, բայց ամեն պատկեր հետ է բերում սիրած աղջկան, որին մառախուղը ծածկեց։ Կենտրոնում աղքատ բանաստեղծի հյուղն է, ուր լուսինը լույս չի ցողում, և վերջում՝ թավուտների խորհրդավոր փսփսուքը, ուր բանաստեղծը տերևների ետևում է դողում, որ չդիպչի բոցեղեն աչքին։ Անավարտ է. հիվանդությունը ընդհատել է։
Ստեղծագործությունը պարունակում է 72 տող՝ 21-7-16-28 տողանոց տներով։