Սիլվա Կապուտիկյանի կենսագրությունը

Սիլվա Կապուտիկյանը (հունվարի 20, 1919, Երևան — օգոստոսի 25, 2006, Երևան) հայ բանաստեղծուհի, արձակագիր և հասարակական գործիչ է՝ XX դարի հայ քնարերգության ամենանշանավոր կին դեմքը։ Նրա սիրային ու հայրենասիրական բանաստեղծությունները, մայրենի լեզվին նվիրված «Խոսք իմ որդուն» խոսքը և սփյուռքահայ կյանքը պատկերող ուղեգրությունները նրան դարձրին համայն հայության սիրված բանաստեղծուհին։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1919 թվականի հունվարի 20-ին Երևանում՝ Վանից գաղթած ընտանիքում։ Հայրը՝ Բարունակ Կապուտիկյանը, ուսուցիչ և հասարակական գործիչ էր, որը խոլերայից մահացավ դստեր ծնվելուց ընդամենը ամիսներ առաջ. ապագա բանաստեղծուհին մեծացավ մոր և տատի խնամքով։ Սովորել է Երևանի միջնակարգ դպրոցում, ապա 1936–1941 թվականներին՝ Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, իսկ 1949–1950 թվականներին կատարելագործվել է Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի բարձրագույն դասընթացներում։ Առաջին բանաստեղծությունը՝ նվիրված Թումանյանին, տպագրվել է 1933 թվականին «Պիոներ կանչ» թերթում, երբ նա ընդամենը տասնչորս տարեկան էր։

Կյանքը

Ամբողջ կյանքն անցել է Երևանում՝ գրական աշխատանքի մեջ։ 1941 թվականից Գրողների միության անդամ էր, տարիներ շարունակ ընտրվել է Հայաստանի Գերագույն խորհրդի պատգամավոր, դարձել Հայաստանի գիտությունների ազգային ակադեմիայի ակադեմիկոս։ 1962 թվականից սկսած՝ բազմիցս ճանապարհորդել է սփյուռքահայ համայնքներով՝ Լիբանան, Սիրիա, Եգիպտոս, Ֆրանսիա, ԱՄՆ, Կանադա և այլուր, ու այդ հանդիպումները դարձրել իր արձակի գլխավոր նյութը։ Խորհրդային տարիներին արժանացել է ԽՍՀՄ պետական մրցանակի (1952), իսկ անկախության շրջանում՝ բազում պատվավոր կոչումների՝ մնալով ազգային կյանքի գործուն մասնակից մինչև իր վերջին օրերը։ Մահացել է 2006 թվականի օգոստոսի 25-ին Երևանում. թաղված է Կոմիտասի անվան պանթեոնում։

Ընտանիքը

1940-ական թվականների սկզբին ամուսնացել է բանաստեղծ Հովհաննես Շիրազի հետ. հայ պոեզիայի երկու խոշոր անունների այս ամուսնությունը, սակայն, երկար չտևեց և ավարտվեց բաժանությամբ։ Նրանց որդին՝ Արա Շիրազը (1941–2014), դարձավ նշանավոր քանդակագործ՝ Հայաստանի ժողովրդական նկարիչ։ Հենց որդուն է նվիրված Կապուտիկյանի ամենահայտնի բանաստեղծություններից մեկը՝ «Խոսք իմ որդուն», որտեղ մայրը զավակին պատգամում է ամեն ինչից վեր պահել մայրենի լեզուն։

Ստեղծագործությունը

Առաջին ժողովածուն՝ «Օրերի հետ», լույս է տեսել 1945 թվականին։ 1951 թվականին հրատարակված «Իմ հարազատները» ժողովածուն հաջորդ տարի արժանացավ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի՝ երիտասարդ բանաստեղծուհուն բերելով համամիութենական ճանաչում։ Հետագա տասնամյակներին մեկը մյուսի հետևից լույս տեսան նրա քնարական ժողովածուները, որոնցում սիրո, մայրության և հայրենիքի թեմաները հյուսվում են իրար՝ կազմելով մոտ վաթսուն գիրք՝ գրված ու թարգմանված բազում լեզուներով։

1962 թվականի մերձավորարևելյան ուղևորությունից հետո գրեց «Քարավանները դեռ քայլում են» (1964) ուղեգրությունը՝ սփյուռքահայության կյանքին նվիրված առաջին խոշոր գիրքը խորհրդահայ գրականության մեջ, իսկ ամերիկյան ճամփորդությունների տպավորություններով՝ «Խճանկար հոգու և քարտեզի գույներից» (1976) հատորը։ Այս գրքերը ջերմ արձագանք գտան թե՛ հայրենիքում, թե՛ սփյուռքում՝ դառնալով երկու հատվածների հոգևոր կամուրջներից մեկը։ Կապուտիկյանի խոսքը կանացի է ու անկեղծ, բայց միաժամանակ՝ քաղաքացիական խիզախ շնչով. նրա սիրային քնարերգությունը հայ պոեզիայի ամենաանկեղծ էջերից է, իսկ հայրենասիրական տողերը՝ սերունդների դաստիարակության դասագիրք։

Հասարակական գործունեությունը

Կապուտիկյանը միշտ եղել է նաև ազգային խնդիրների բարձրաձայնողը։ 1988 թվականի փետրվարին, Ղարաբաղյան շարժման առաջին օրերին, Զորի Բալայանի հետ Մոսկվայում հանդիպեց ԽՍՀՄ ղեկավար Միխայիլ Գորբաչովին՝ ներկայացնելով Արցախի հայության պահանջը. այդ օրերից նա դարձավ շարժման ճանաչված ձայներից մեկը։ Անկախ Հայաստանում էլ չլռեց. 2004 թվականի ապրիլին, ի նշան բողոքի ընդդիմության հանրահավաքի բռնի ցրման դեմ, նախագահ Ռոբերտ Քոչարյանին ուղղված բաց նամակով վերադարձրեց իր Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը՝ մինչև կյանքի վերջ մնալով մտավորականի ազնիվ խղճի խորհրդանիշ։

Ժառանգությունը

Կապուտիկյանին հաճախ անվանում են ամենայն հայոց բանաստեղծուհի։ Նրա գործերը թարգմանվել են տասնյակ լեզուներով, բանաստեղծությունները վերածվել են երգերի, իսկ «Խոսք իմ որդուն» ստեղծագործությունը սերնդեսերունդ արտասանվում է հայկական դպրոցներում՝ որպես մայրենի լեզվի պահպանման պատգամ։ 2009 թվականին Երևանում բացվել է նրա տուն-թանգարանը, իսկ ծննդյան հարյուրամյակին՝ 2019 թվականին, թողարկվել է հոբելյանական նամականիշ։ Երևանի պատվավոր քաղաքացին այսօր էլ մնում է հայ կնոջ ու հայ խոսքի արժանապատվության ամենավառ մարմնավորումներից մեկը։