Վահան Տերյանի կենսագրությունը

Վահան Տերյանը (բուն անունը՝ Վահան Սուքիասի Տեր-Գրիգորյան, հունվարի 28 (փետրվարի 9), 1885, Գանձա, Ջավախք — հունվարի 7, 1920, Օրենբուրգ) հայ բանաստեղծ, թարգմանիչ և հասարակական գործիչ է։ Համարվում է հայ սիմվոլիզմի հիմնադիրն ու նոր շրջանի հայ քնարերգության ամենանուրբ վարպետներից մեկը. նրա «Մթնշաղի անուրջներ» ժողովածուն նոր էջ բացեց հայ պոեզիայում, իսկ «Երկիր Նաիրի» շարքով երազված հայրենիքի պատկերը մտավ հայ գրականություն։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1885 թվականի հունվարի 28-ին (նոր տոմարով՝ փետրվարի 9-ին) Ջավախքի Գանձա գյուղում՝ բազմազավակ ընտանիքում։ Հայրը՝ Սուքիաս Տեր-Գրիգորյանը, գյուղի քահանան էր՝ ընթերցասեր, ինքնուս զարգացած մարդ, որը դարձավ որդու առաջին ուսուցիչը։ Նախնական կրթությունն ստացել է ծննդավայրի ծխական դպրոցում, կարճ ժամանակ սովորել Ախալքալաքի քաղաքային դպրոցում, ապա 1897 թվականին մեկնել Թիֆլիս՝ ռուսերեն սովորելու և ուսումը շարունակելուն նախապատրաստվելու։ 1899 թվականին ընդունվել է Մոսկվայի Լազարյան ճեմարանի երրորդ դասարանը, որտեղ ընկերների հետ խմբագրել է «Հույս» ձեռագիր ամսագիրը. ճեմարանական ընկերներից էին Ալեքսանդր Մյասնիկյանը, Պողոս Մակինցյանը, Ցոլակ Խանզադյանը։ 1906 թվականին ավարտելով ճեմարանը՝ ընդունվել է Մոսկվայի համալսարանի պատմաբանասիրական ֆակուլտետը, իսկ 1913 թվականից ուսումը շարունակել Պետերբուրգի համալսարանի արևելյան լեզուների ֆակուլտետում։

Կյանքը

Ուսանողական տարիներն անցել են հեղափոխական խմորումների մթնոլորտում. Տերյանը մասնակցել է 1905 թվականի ուսանողական ելույթներին, հեղափոխական գործունեության համար ձերբակալվել և որոշ ժամանակ արգելափակվել Մոսկվայի Բուտիրկա բանտում։ 1910 թվականին Պողոս Մակինցյանի հետ հիմնել է «Պանթեոն» հրատարակչությունը՝ եվրոպական և ռուս գրականությունը հայ ընթերցողին ներկայացնելու նպատակով, իսկ 1914 թվականին հանդես եկել իր հանրահայտ «Հայ գրականության գալիք օրը» դասախոսությամբ։ 1915–1916 թվականներին գործուն մասնակցություն է ունեցել Մաքսիմ Գորկու և Վալերի Բրյուսովի խմբագրած հայ գրականության ռուսերեն ժողովածուների պատրաստմանը։ 1916 թվականին բանաստեղծի մոտ ախտորոշվել է թոքախտ, որը դարձավ նրա կյանքի վերջին տարիների մշտական ուղեկիցը։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո անցել է պետական աշխատանքի։ 1919 թվականի վերջին, որպես Համառուսաստանյան Կենտգործկոմի անդամ, գործուղվել է Թուրքեստան, սակայն ճանապարհին հիվանդությունը սաստկացել է, և նա ստիպված կանգ է առել Օրենբուրգում, որտեղ էլ մահացել է 1920 թվականի հունվարի 7-ին՝ երեսունհինգ տարին չբոլորած։

Ստեղծագործությունը

Առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են 1900-ականների կեսերին՝ պարբերական մամուլում։ 1908 թվականին լույս տեսավ անդրանիկ ժողովածուն՝ «Մթնշաղի անուրջները», որն անմիջապես ջերմ ընդունելություն գտավ թե՛ ընթերցողների, թե՛ քննադատների կողմից և երիտասարդ բանաստեղծին համընդհանուր ճանաչում բերեց։ 1912 թվականին Մոսկվայում հրատարակվեց «Բանաստեղծություններ» ժողովածուն, որտեղ առաջին շարքին միացան «Գիշեր և հուշեր», «Ոսկի հեքիաթ», «Վերադարձ» շարքերը։ Առաջին համաշխարհային պատերազմի և Մեծ եղեռնի տարիներին ծնվեց «Երկիր Նաիրի» շարքը (տպագրվում էր 1915 թվականից «Մշակ» թերթում), որտեղ անձնական թախիծը վերաճում է հայրենիքի ճակատագրի մասին խոհի, իսկ Նաիրին դառնում կորած ու երազված հայրենիքի խորհրդանիշ։ Վերջին շրջանի շարքերից են «Ոսկե շղթան» և «Կատվի դրախտը»։

Տերյանի քնարերգության մեջ գլխավորը բառի երաժշտությունն է. մթնշաղային տրամադրություններ, կարոտ, անհասանելի սեր, մենություն — այս ամենը հնչում է զարմանալի նուրբ ու ներդաշնակ տողերով, որոնք արևելահայ բանաստեղծական լեզուն հասցրին կատարելության։ Նա հայ պոեզիա բերեց խստապահանջ դասական ձևեր՝ սոնետ, տրիոլետ, գազել։ Զբաղվել է նաև թարգմանությամբ. հայերեն է թարգմանել Օսկար Ուայլդի «Սալոմե» դրաման, ռուս և եվրոպացի բանաստեղծների գործեր։

Հասարակական գործունեությունը

1917 թվականից Տերյանը նվիրվեց քաղաքական գործունեությանը՝ անդամագրվելով բոլշևիկյան կուսակցությանը։ Աշխատել է Ազգությունների գործերի ժողովրդական կոմիսարիատում՝ զբաղվելով հայկական գործերով, և մասնակցել 1917 թվականի վերջին ընդունված «Թուրքահայաստանի մասին» դեկրետի նախապատրաստմանը։ 1918 թվականի սկզբին ընդգրկվել է Բրեստ-Լիտովսկի հաշտության բանակցությունների խորհրդային պատվիրակության կազմում, իսկ նույն թվականի ամռանը Աստրախանում կազմակերպել հայ փախստականների օգնության գործը։ Ընտրվել է Համառուսաստանյան Կենտգործկոմի անդամ։

Ժառանգությունը

Տերյանով սկսվում է XX դարի հայ քնարերգության նոր շրջանը. նրա նրբագեղ, երաժշտական տողերի ազդեցությունը կրել են հետագա սերունդների բանաստեղծները՝ Չարենցից սկսած, որը Տերյանին համարում էր իր ուսուցիչը։ Նրա բազմաթիվ բանաստեղծություններ վերածվել են երգերի ու ռոմանսների և այսօր էլ շարունակում են հնչել։ Բանաստեղծի անունն են կրում փողոցներ Երևանում և այլ քաղաքներում, նրան նվիրված արձան է կանգնեցվել մայրաքաղաքում, իսկ 2010 թվականին թողարկվել է Տերյանի հիշատակին նվիրված հուշադրամ։