Մեսրոպ Մաշտոցի կենսագրությունը

Մեսրոպ Մաշտոցը (մոտ 361, Հացեկաց, Տարոն — փետրվարի 17, 440, Վաղարշապատ) հայոց գրերի ստեղծողն է, թարգմանիչ, մանկավարժ, հայ դպրության, գրականության և հոգևոր երգարվեստի հիմնադիրը։ 405 թվականին ստեղծած այբուբենով նա սկիզբ դրեց հայ գրավոր մշակույթին և թարգմանական ոսկեդարին։ Հայ եկեղեցին նրան դասել է սրբերի շարքը։

Մանկությունը և կրթությունը

Մաշտոցի կյանքի գլխավոր և գրեթե միակ սկզբնաղբյուրը նրա աշակերտ Կորյունի «Վարք Մաշտոցի» երկն է՝ գրված 440-ական թվականներին, ուսուցչի մահից անմիջապես հետո։ Ըստ Կորյունի՝ Մաշտոցը ծնվել է Տարոն գավառի Հացեկաց գյուղում, մոտ 361–362 թվականին. հայրը՝ Վարդանը, ազատների դասից էր։ Մանկության մասին ստույգ տեղեկություններ չեն պահպանվել. հայտնի է, որ պատանեկան տարիներին ստացել է հունական կրթություն և հետագայում տիրապետում էր հունարենին, ասորերենին ու պարսկերենին։

Կյանքը

Երիտասարդ տարիներին Մաշտոցն անցել է Վաղարշապատ և ծառայել Արշակունյաց արքունիքում՝ սկզբում որպես զինվորական, ապա արքունի դիվանում որպես դպիր։ 390-ական թվականներին թողել է աշխարհիկ ծառայությունը, դարձել հոգևորական ու ճգնավոր և աշակերտների խմբով քարոզչության մեկնել Գողթն գավառ։ Հենց այնտեղ նա համոզվեց, որ առանց հայերեն գրի հնարավոր չէ ժողովրդին հասկանալի քարոզ ու դպրություն տալ։ Վռամշապուհ արքայի և Սահակ Պարթև կաթողիկոսի աջակցությամբ ձեռնարկեց հայոց գրերի ստեղծումը. երբ ասորի եպիսկոպոս Դանիելից ստացված հին նշանագրերը անբավարար գտնվեցին, Մաշտոցը մեկնեց Եդեսիա և Սամոսատ, որտեղ էլ 405 թվականին վերջնականապես հորինեց հայոց 36 տառերը՝ ձևավորումը կատարելով հույն գրիչ Հռոփանոսի հետ։ Վերադառնալով Հայաստան՝ Սահակ Պարթևի հետ դպրոցներ հիմնեց երկրի գավառներում, ապա ուսուցումը տարածեց նաև Հայաստանի բյուզանդական մասում. միջնադարյան աղբյուրների վկայությամբ՝ գրեր ստեղծեց նաև վրացիների և աղվանների համար։ Վախճանվեց 440 թվականի փետրվարի 17-ին Վաղարշապատում՝ Սահակ Պարթևի մահից կարճ ժամանակ անց։ Հազարապետ Վահան Ամատունին նրա մարմինը հողին հանձնեց Օշական գյուղում և գերեզմանի վրա մատուռ կառուցեց, որը դարձավ ուխտատեղի։

Ստեղծագործությունը

Գրերի ստեղծումից անմիջապես հետո Մաշտոցը ձեռնամուխ եղավ թարգմանական գործին. հայերեն գրված առաջին նախադասությունը Առակաց գրքից էր՝ «Ճանաչել զիմաստութիւն եւ զխրատ, իմանալ զբանս հանճարոյ»։ Սահակ Պարթևի և աշակերտների հետ նա թարգմանեց Աստվածաշունչը, որի հայերեն թարգմանությունը հետագայում կոչվել է «Թագուհի թարգմանութեանց»։ Մաշտոցի դպրոցից ելան հայ գրականության առաջին հեղինակները՝ Կորյունը, Եզնիկ Կողբացին և ուրիշներ, և սկսվեց հայ դպրության ոսկեդարը։

Մաշտոցին են վերագրվում նաև հայ ինքնուրույն հոգևոր քնարերգության առաջին նմուշները՝ ապաշխարության շարականները՝ «Անկանիմ առաջի քո», «Հայր բազումողորմ», «Ընդ առաւօտս կանխեցից», «Ծով կենցաղոյս հանապազ զիս ալեկոծէ» և այլն։ Գրված սաղմոսների շնչով՝ դրանք աչքի են ընկնում մեղավոր մարդու զղջման ու աստվածային ողորմության հույսի անկեղծ ապրումով և հիմք դրեցին հայ շարականերգության բազմադարյան ավանդույթին։

Ժառանգությունը

Մաշտոցի այբուբենը շուրջ տասնվեց դար ծառայում է հայ ժողովրդին՝ գրեթե անփոփոխ տեսքով։ Հայ եկեղեցին նրան սրբադասել է և ամեն տարի նշում է Սահակի ու Մեսրոպի, ինչպես նաև Սուրբ Թարգմանչաց տոները։ Նրա անունն են կրում Երևանի Մատենադարանը՝ հին ձեռագրերի աշխարհահռչակ շտեմարանը, մայրաքաղաքի կենտրոնական պողոտան, ինչպես նաև Հայաստանի բարձրագույն պարգևներից մեկը՝ Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանը։ Օշականում նրա գերեզմանի վրա 1875–1879 թվականներին կառուցվել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոց եկեղեցին, որտեղ ամեն տարի գրաճանաչ դարձող առաջին դասարանցիներն ուխտի են գալիս։