Ռափայել Պատկանյան - Մշակ

Շլինքը արևառ, քըրտինք երեսին, բեռը շալակած, Ղարիբ Մըշեցին մայդանի միջին կանգ առավ հոգնած. Կոշտացած ձեռքը երեսին տարավ, քըրտինքը սըրբեց, Բայց երբ որ աչքը չորս կուման դարձուց՝ ծանըր ա՜խ քաշեց, Տեսավ նա շըքեղ մեծ-մեծ դարբասներ գույնըզգույն ներկած, Պատշգամբի վըրա գոզալ Հայ կանայք շար ի շար նըստած, Ղումաշ հովհարով մարմար թըշերին հով ու զով տալիս, Փըրփուր շորերը թեթև քամիեն փըրփըռան գալիս. Ջուխտակ արտասունք ջուհար ակի պես աչքին ցոլացին. «Մըշա՛կ, չիլի՞ թե միտքըդ բերիր քու կարոտած յարին»։ Մըշակը լուռ էր, նա ինձ չի տըվեց ոչինչ պատասխան, Դարբասը թողած՝ աչերը դարձուց նա դեպի մայդան. Երկլուծ կառքի մեջ տեսավ թեք ընկած մեկ նիհար տըղա, Չաշմակը աչքին, բերնին նարգիլե՝ զինչ թուրքի աղա. Մըշակի շըրթին աննըշմարելի մեկ ժպիտ խաղաց. «Մըշա՛կ, այդ ի՞նչ էր, որ սիրտըդ խոսեց՝ ծա՞ղըր, թե՞ նախանձ»։ Մըշակը ինձի պատասխան չի տվեց, ասես թե լալ էր, Բայց հոգեբանը իսկույն կիմանար հոգին ի՞նչ հալն էր. Մայդանը թողած նա աչքը դարձուց լայն, մեծ փողոցին, Ոչ ոք չիմանար, թե այն րոպեին ի՞նչ խոսեց հոգին։ Գունդ-գունդ գալիս էր ձիով ու հետի սպառազեն լաշքյար, Առջևը առած հարուր ու հազար թըմբկահար, փողհար. Ցընծալիր երգով զորքը տոնում էր իր հաղթությունը. Վա՜յ քեզ, խեղճ «հայ», քանդել էր քու ազգի տունը… Մըշակը լուռ-մունջ մեկդի քաշվեցավ, դողդոջուն ոտքով Իր ճամփան գընաց՝ ծանըր տընքալով, կամաց երգելով. Բահարն էկավ՝ ծառը ծիլ-ծիլ ծաղկեցավ, Ձյունը փախավ, երբ արևը ծագեցավ. Երնե՜կ արևն կամ բահարը մեր Հային Խելք, միտք, նոր բարք, յա քի նոր վարք շնորհեին։ Հա՛յ, բաց աչքըդ, քու կորուստը մոտիկ է, Չիմանաս, որ տըրին-տարին զատիկ է, Յալփազանը, ղումաշ շորը քու յարին Զանդուկներեդ շատ հազարներ դուս տարին։ Ի՞նչ զարար, որ կընկադ փեշը կարճ ըլլա, Տափն ավլելու համար ասես՝ ավել կա, Բան կասեի՞ քեզ անօսըր շորի դեմ, Երբ որ յարիդ բուդը չերևնար տակեն։ Քեզ ո՞վ ասաց, որ ուսումը հագվել է, Օխտն օտարի հետը գաղտուկ պագվել է. Թե որ ատ էր՝ տայիր զավակըդ Զուլոյին, Նա քեզ մուֆթա կըհասցներ քու մուրազին։ Աս ի՜նչ տեսնամ,— սելավ կուգա հյուսիսեն… Հա՛յ մարդ, թեզով ժողվե՛ քու փաս ու փուսեն, Ա՛ռ գըլոխդ, քոչե՛ դեպի քու աշխարհ, Քանի օրեն ունըդ-բունըդ չես ճանչնար։

Շլինքը արեւառ, քրտինք երեսին, բեռը շալակած, Ղարիբ Մշեցին մայդանի միջին կանգ առաւ յոգնած. Կոշտացած ձեռքը երեսին տարաւ, քրտինքը սըրբեց, Բայց երբ որ աչքը չորս կուման դարձուց՝ ծանր ա՜խ քաշեց, Տեսաւ նա շքեղ մեծ-մեծ դարբասներ գոյնզգոյն ներկած, Պատշգամբի վրայ գոզալ հայ կանայք շար ի շար նըստած, Ղումաշ հովհարով մարմար թըշերին հով ու զով տալիս, Փըրփուր շորերը թեթեւ քամիէն փըրփռան գալիս. Ջուխտակ արտասունք ջուհար ակի պէս աչքին ցոլացին. «Մշա՛կ, չիլի՞ թէ միտքըդ բերիր քու կարօտած եարին»։ Մշակը լուռ էր, նա ինձ չի տուեց ոչինչ պատասխան, Դարբասը թողած՝ աչերը դարձուց նա դէպի մայդան. Երկլուծ կառքի մէջ տեսաւ թեք ընկած մէկ նիհար տղայ, Չաշմակը աչքին, բերնին նարգիլէ՝ զինչ թուրքի աղա. Մշակի շըրթին աննշմարելի մէկ ժըպիտ խաղաց. «Մշա՛կ, այդ ի՞նչ էր, որ սիրտըդ խօսեց՝ ծա՞ղր, թէ՞ նախանձ»։ Մշակը ինձի պատասխան չի տուեց, ասես թէ լալ էր, Բայց հոգեբանը իսկոյն կ՚իմանար հոգին ի՞նչ հալն էր. Մայդանը թողած նա աչքը դարձուց լայն, մեծ փողոցին, Ոչ ոք չ՚իմանար, թէ այն րոպէին ի՞նչ խօսեց հոգին։ Գունդ-գունդ գալիս էր ձիով ու հետի սպառազէն լաշքեար, Առջեւը առած հարիւր ու հազար թըմբկահար, փողհար. Ցնծալիր երգով զօրքը տօնում էր իր յաղթութիւնը. Վա՜յ քեզ, խեղճ հայ, քանդել էր քու ազգի տունը… Մշակը լուռ-մունջ մէկդի քաշուեցաւ, դողդոջուն ոտքով Իր ճամփան գնաց՝ ծանր տընքալով, կամաց երգելով. Բահարն էկաւ՝ ծիլ-ծիլ ծաղկեցաւ, Ձիւնը փախաւ, երբ արեւը ծագեցաւ. Երնէ՜կ արեւն կամ բահարը մեր հային Խելք, միտք, նոր բարք, եա քի նոր վարք շնորհէին։ Հա՛յ, բաց աչքըդ, քու կորուստը մօտիկ է, Չիմանաս, որ տրին-տարին զատիկ է, Յալփազանը, ղումաշ շորը քու եարին Զանդուկներէդ շատ հազարներ դուս տարին։ Ի՞նչ զարար, որ կնկադ փէշը կարճ ըլլայ, Տափն աւլելու համար ասես՝ աւել կայ, Բան կ՚ասէի՞ քեզ անօսր շորի դէմ, Երբ որ եարիդ բուդը չերեւնար տակէն։ Քեզ ո՞վ ասաց, որ ուսումը հագուել է, Օխտն օտարի հետը գաղտուկ պագուել է. Թէ որ ատ էր՝ տայիր զաւակդ Զուլոյին, Նա քեզ մուֆթայ կը հասցնէր քու մուրազին։ Աս ի՞նչ տեսնամ,- սէլաւ կու գայ հիւսիսէն… Հա՛յ մարդ, թեզով ժողուէ՛ քու փաս ու փուսեն, Ա՛ռ գլուխդ, քոչէ՛ դէպի քու աշխարհ, Քանի օրէն ունդ-բունդ չես ճանչընար։