Պարույր Սևակի կենսագրությունը

Պարույր Սևակը (իսկական անունը՝ Պարույր Ռաֆայելի Ղազարյան, հունվարի 24, 1924, Չանախչի, այժմ՝ Զանգակատուն — հունիսի 17, 1971) հայ բանաստեղծ, գրականագետ և թարգմանիչ է, բանասիրական գիտությունների դոկտոր։ Համարվում է քսաներորդ դարի երկրորդ կեսի հայ պոեզիայի ամենաազդեցիկ դեմքը, ով նոր շունչ ու նոր լեզու բերեց հայ բանաստեղծություն։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1924 թվականի հունվարի 24-ին Արարատի մարզի Չանախչի գյուղում (այժմ՝ Զանգակատուն)՝ երկրագործ ընտանիքում. հայրը՝ Ռաֆայելը (1892–1975), և մայրը՝ Անահիտը (1894–1982), զբաղվում էին հողագործությամբ ու անասնապահությամբ։ Նախնիները 1828 թվականին գաղթել էին Պարսկահայաստանի Սալմաստ գավառից։ Գրել-կարդալ սովորել է դեռ վեց տարեկանում, ավարտել է գյուղի դպրոցը, ապա 1940–1945 թվականներին գերազանցությամբ սովորել Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում։ Ուսումը շարունակել է Գիտությունների ակադեմիայի գրականության ինստիտուտի ասպիրանտուրայում, իսկ 1951 թվականից՝ Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտում, որը նույնպես ավարտել է գերազանցությամբ։ Գրական «Սևակ» անունն ընտրել է ի պատիվ եղեռնին զոհված բանաստեղծ Ռուբեն Սևակի։

Կյանքը

Համալսարանն ավարտելուց հետո աշխատել է «Ավանգարդ» թերթում, արտասահմանյան երկրների հետ մշակութային կապի կոմիտեում, ապա վարել «Գրական թերթի» պոեզիայի բաժինը։ Մոսկվայում ուսումն ավարտելուց հետո մինչև 1959 թվականը դասավանդել է Գորկու անվան ինստիտուտի գեղարվեստական թարգմանության ամբիոնում, ապա վերադարձել Հայաստան։ 1963 թվականից Գիտությունների ակադեմիայի Մանուկ Աբեղյանի անվան գրականության ինստիտուտի ավագ գիտաշխատող էր, 1966 թվականից՝ Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղար։ 1971 թվականի հունիսի 17-ին կինը՝ Նելլին, և ինքը զոհվեցին ավտովթարից՝ հայրենի գյուղից ոչ հեռու։ Թաղված է Զանգակատունում՝ իր տան բակում, որն այժմ բանաստեղծի տուն-թանգարանն է։

Ընտանիքը

1946 թվականին ամուսնացել է Մայա Ավագյանի հետ. ունեցել են մեկ որդի՝ Հրաչիկը (1948–2006), ով ինժեներ էր։ 1958 թվականին ամուսնացել է վրացուհի գրող և թարգմանչուհի Նելլի Մենաղարիշվիլու հետ, ով Սևակի գործերը թարգմանում էր ռուսերեն։ Այս ամուսնությունից ծնվել են որդիները՝ Արմենը (ծնվ. 1958), ով դարձավ գրականագետ, և Կորյունը (ծնվ. 1964)՝ բժիշկ։ Նելլին զոհվեց բանաստեղծի հետ նույն ավտովթարում։

Ստեղծագործությունը

Առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են 1940-ականների սկզբին, իսկ առաջին ժողովածուն՝ «Անմահները հրամայում են», լույս է տեսել 1948 թվականին։ Հաջորդեցին «Սիրո ճանապարհ» (1954) և «Նորից քեզ հետ» (1957) ժողովածուները, որտեղ արդեն զգացվում էր նրա անկեղծ, խոստովանական ձայնը։ 1959 թվականին լույս տեսավ գլուխգործոցը՝ «Անլռելի զանգակատուն» պոեմը՝ նվիրված Կոմիտասի ճակատագրին ու հայ ժողովրդի ողբերգությանը, որի համար 1967 թվականին արժանացավ Հայաստանի պետական մրցանակի։ «Մարդը ափի մեջ» ժողովածուն (1963) նոր փուլ դարձավ ոչ միայն նրա, այլև ողջ հայ պոեզիայի համար՝ իր համարձակ ձևով ու անհանգիստ մտածողությամբ, իսկ 1965 թվականին գրված «Եռաձայն պատարագը» նվիրված էր Մեծ եղեռնի զոհերի հիշատակին։ Վերջին ժողովածուն՝ «Եղիցի լույս» (1969), գրաքննության պատճառով ընթերցողին հասավ միայն 1971 թվականին։

Սևակը նաև խոշոր գրականագետ էր. «Սայաթ-Նովա» հիմնարար մենագրության (1969) համար ստացել է բանասիրական գիտությունների դոկտորի աստիճան։ Թարգմանել է Պուշկինի, Լերմոնտովի, Եսենինի, Մայակովսկու և այլ բանաստեղծների գործերը։ Նրա պոեզիան կտրուկ խզում էր ժամանակի հարթ, ճարտասանական բանաստեղծությունից. ազատ, ջղուտ տողը, խոսակցական կենդանի լեզուն և անընդհատ ինքն իրեն հարցաքննող միտքը դարձան նրա ձեռագիրը։ Գլխավոր թեմաներն են սերը, մարդու արժանապատվությունը, ազգային հիշողությունն ու ցեղասպանության վերքը, մարդ մնալու դժվար գործը։

Հասարակական գործունեությունը

1960-ականներին Սևակը ազգային զարթոնքի խորհրդանշական դեմքերից էր. նրա խոսքը՝ թե՛ չափածո, թե՛ հրապարակային, մեծ դեր խաղաց եղեռնի հիշատակի և մայրենի լեզվի արժևորման հարցերում։ 1966 թվականից Հայաստանի գրողների միության վարչության քարտուղարն էր, իսկ 1968 թվականին ընտրվել է Գերագույն խորհրդի պատգամավոր։

Ժառանգությունը

Սևակի մահից հետո հայրենի Չանախչի գյուղը վերանվանվեց Զանգակատուն՝ ի պատիվ «Անլռելի զանգակատան»։ Նրա տունը գյուղում այժմ տուն-թանգարան է, անունը կրում են դպրոցներ, փողոցներ ու հրապարակներ Երևանում և այլուր։ Գործերը թարգմանվել են տասնյակից ավելի լեզուներով՝ ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, չեխերեն, հունգարերեն և այլն, իսկ շատ բանաստեղծություններ վերածվել են երգերի։ «Անլռելի զանգակատունն» ու «Եղիցի լույսը» մինչ օրս մնում են հայ ընթերցողի ամենասիրած գրքերից, իսկ Սևակի ազատ ու անվախ խոսքը՝ չափանիշ հաջորդ սերունդների բանաստեղծների համար։