Հովհաննես Թումանյանի կենսագրությունը

Հովհաննես Թադևոսի Թումանյանը (փետրվարի 19, 1869, Դսեղ — մարտի 23, 1923, Մոսկվա) հայ բանաստեղծ, արձակագիր, հեքիաթագիր ու ազգային-հասարակական գործիչ է։ Գրել է բանաստեղծություններ, պոեմներ, քառյակներ, բալլադներ, պատմվածքներ ու հեքիաթներ, մշակել «Սասնա ծռեր» դյուցազնավեպի «Սասունցի Դավիթ» ճյուղը։ Համարվում է Ամենայն հայոց մեծ բանաստեղծը՝ հայ նոր գրականության դասականներից։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1869 թվականի փետրվարի 19-ին Լոռու Դսեղ գյուղում և ընտանիքի ավագ զավակն էր։ Հայրը՝ Տեր-Թադևոսը (աշխարհիկ անունով՝ Ասլան, 1839–1898), Դսեղի քահանան էր՝ Թումանյանների հին գերդաստանից, գյուղում կրթական-լուսավորական գործի նախաձեռնողներից. բանաստեղծն իր ինքնակենսագրության մեջ նրան հիշում է որպես իր ճանաչած ամենաազնիվ ու ամենամարդկային մարդու։ Մայրը՝ Սոնան, դսեղցի գյուղացու դուստր էր, հեքիաթների, երգերի ու զրույցների անսպառ գիտակ. մոր պատմած հեքիաթներն ու Լոռու բանահյուսությունը դարձան ապագա բանաստեղծի առաջին գրական դպրոցը։ Ուսումն սկսել է Դսեղի ծխական դպրոցում, 1879–1883 թվականներին սովորել Ջալալօղլու (այժմ՝ Ստեփանավան) դպրոցում, ապա 1883-ին տեղափոխվել Թիֆլիս և ընդունվել Ներսիսյան դպրոց, որը 1887 թվականին ստիպված է եղել թողնել ընտանիքի նյութական ծանր դրության պատճառով։

Կյանքը

Ուսումը թողնելուց հետո հաստատվել է Թիֆլիսում՝ ժամանակի հայկական մշակութային կենտրոնում, որտեղ էլ անցել է նրա ողջ կյանքը։ Սկզբում ծառայել է հայոց կոնսիստորիայում (1887–1893), ապա Հայոց հրատարակչական ընկերությունում, իսկ 1890-ականների կեսերից ամբողջությամբ նվիրվել գրականությանը։ 1899 թվականին իր տան վերնահարկում հիմնել է «Վերնատուն» գրական խմբակը, որի անդամներից էին Ղազարոս Աղայանը, Ավետիք Իսահակյանը, Դերենիկ Դեմիրճյանը, Լևոն Շանթը։ Ցարական իշխանությունները նրան երկու անգամ ձերբակալել և արգելափակել են Մետեխի բանտում (1908–1909 և 1911–1912)։ Կյանքի վերջին տարիներին ծանր հիվանդացել է և մահացել 1923 թվականի մարտի 23-ին՝ բուժման մեկնած Մոսկվայում. թաղված է Թիֆլիսի Խոջիվանքի հայոց պանթեոնում։

Ընտանիքը

1888 թվականին, տասնինը տարեկանում, ամուսնացել է Օլգա Մաճկալյանի հետ։ Ունեցել են տասը զավակ՝ որդիներ Մուշեղը, Արտավազդը, Համլիկը, Արեգը և դուստրեր Աշխենը, Նվարդը, Անուշը, Արփիկը, Սեդան, Թամարը։ Ընտանիքի պատմությունն ունեցավ ողբերգական էջեր. Արտավազդը զոհվեց 1918 թվականին, և որդու կորուստը խոր հետք թողեց բանաստեղծի վերջին տարիների ստեղծագործության վրա, իսկ Համլիկը դարձավ 1930-ականների ստալինյան բռնաճնշումների զոհ։ Դուստրը՝ Նվարդը, կյանքը նվիրեց հոր ժառանգության պահպանմանը՝ հրատարակելով նրա երկերն ու իր հուշերը։ Ընտանիքն ու հայրենի Լոռին մնացին նրա ստեղծագործության ամենաջերմ ակունքները։

Ստեղծագործությունը

Գրել սկսել է դեռ դպրոցական տարիներին. վաղ գործերից են «Շունն ու կատուն» (1886), «Անբախտ վաճառականները» (1886), «Մարոն» (1887) և «Լոռեցի Սաքոն» (1889)։ Առաջին երկու ժողովածուները՝ «Բանաստեղծություններ» խորագրով, լույս են տեսել Մոսկվայում (1890) և Թիֆլիսում (1892)։ Քնարավիպական գագաթնակետը «Անուշ» պոեմն է (առաջին տարբերակը՝ 1892, վերջնական խմբագրությունը՝ 1903)՝ հայ գրականության ամենասիրված երկերից և Արմեն Տիգրանյանի համանուն օպերայի հիմքը։ 1902 թվականին գրվեցին «Թմկաբերդի առումը» և ժողովրդական էպոսի «Սասունցի Դավիթ» մշակումը. բալլադներից են «Ախթամարը» (1891) և «Փարվանան» (1903), արձակից՝ «Գիքորը» (1895)՝ հայ պատմվածքի դասական նմուշներից։

1900-ական թվականներից Թումանյանը նաև հայ մանուկների գլխավոր հեքիաթագիրն է. «Քաջ Նազարը», «Ձախորդ Փանոսը», «Բարեկենդանը», «Կիկոսի մահը», «Անխելք մարդը» և տասնյակ այլ հեքիաթներ ու փոխադրություններ մինչ օրս ընթերցվում են բոլոր սերունդների կողմից։ Թարգմանել է Պուշկինից, Լերմոնտովից, Բայրոնից, Գյոթեից, Հայնեից։ Կյանքի վերջին շրջանում՝ հիմնականում 1917–1922 թվականներին, ստեղծեց իր քառյակները՝ կյանքի, մահվան, ժամանակի ու տիեզերքի մասին խտացված փիլիսոփայական մտորումներ, և աշխատեց «Հազարան բլբուլ» պոեմի վրա, որն անավարտ մնաց։ Նրա լեզուն ժողովրդական է ու պարզ, արմատներով՝ լոռեցու բանավոր խոսքից. գլխավոր թեմաներն են հայրենիքն ու Լոռու բնությունը, մարդկային ճակատագիրը, բարին ու չարը։

Հասարակական գործունեությունը

XX դարասկզբին Թումանյանը հայտնի էր նաև որպես հասարակական գործիչ։ 1905–1906 թվականներին հաշտարար է եղել ցարական իշխանության հրահրած հայ-թաթարական ընդհարումների ժամանակ, ինչի համար էլ երկու անգամ ձերբակալվել է. 1918 թվականին խստորեն դատապարտել է հայ-վրացական պատերազմը։ Խորապես մտահոգված է եղել Հայոց ցեղասպանության հետևանքով տեղահանված արևմտահայության վիճակով և զբաղվել փախստականների օգնության գործով։ 1912 թվականին ընտրվել է Հայ գրողների կովկասյան ընկերության, 1918-ին՝ Հայոց հայրենակցական միությունների միության նախագահ, իսկ 1921–1922 թվականներին գլխավորել է Հայաստանի օգնության կոմիտեն (ՀՕԿ)։

Ժառանգությունը

Թումանյանի գործերը դարձել են ժողովրդական սեփականություն՝ պատկերազարդվել, վերածվել երգերի ու բեմական ստեղծագործությունների։ Նրա պոեմների հիման վրա գրվել են Արմեն Տիգրանյանի «Անուշ» և Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստ» օպերաները, նկարահանվել բազում գեղարվեստական ու մուլտիպլիկացիոն ֆիլմեր, իսկ երկերը թարգմանվել են տասնյակ լեզուներով։ Այսօր նա մնում է հայ գրականության ամենասիրված ու ամենաընթերցվող դասականը՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծը։