Ռուբեն Սևակ - Մարդերգություն

Սկեպտիկ ժպիտով մը դանդաղագին Երբ մարդ ըմպած է մրո՛ւրը Կյանքին, Երբ ծառայած է կամքով կորովի՝ Այն մեծ վարպետին որ Վիշտ կը կոչվի. Ճանչցած է դողդոջ դշխույն որ Սերն է. Ազգաց, անհատին Պատմության դժնե Նայած է անգամ մը մյուս երեսին, Ճանչցած է մարդուն Գիտությունը սին, Արվեստն հավակնոտ, սիրտն ամբարտավան, Սո՛ւգը Երեկին, երկյո՛ւղը Վաղվան… Ու ճշմարտության հոգին ծարավի՜ Զննած է երկնից պարպը ծավի. —Հի՜ն աստվածներու վիհն այն մշտակա,— Այդ մարդուն համար ուրիշ վայր չի կա՜ Ավելի՛ քաղցրիկ հեշտանքով հըղի, Քան գերեզմաննոց մ՚աղքատիկ գյուղի…

Լո՜ւռւ նստած քարի մը վըրա տապան, Դիտեցի լռի՜ն այդ վայրը խոպան, Ու զո՜ւր խորհեցա թե այս այն վայրն է Ուր վաճառական Աստված մը դժնե Չարը կը պատժե անսահման վախով, Բարվույն շնորհելով դրախտ մ՚ապահով… Ընկղմած ծոցն այդ Մահվան Քաղաքին, Զուր խորհեցա թե անմա՜հ էր հոգին… Անմա՜հ, բայց չէ՞ որ երկնից մեջ գարնան Բյուր գիսավորներ մոխիր կը դառնան. Աստղեր կը վառին, աստղեր կը սառչին. Կը լռե ցայգին պլպուլը վերջին, Բույս ու կենդանի կ՚իյնան անկենդան. Ամեն, ամեն բան մահվան զոհ կ՚երթան… Ու երկնքին հյուր՝ լոկ մա՛րդն է տըխուր… Անմա՜հ, մինչև ե՞րբ, և ինչպե՞ս, և ո՞ւր…

Բայց ուսկե՞ կուգա՜ այն Հույսը մարդուն, Որ մեծ ցայգին մեջ միայնա՜կ, արթուն Կ՚ուզե հսկել՝ երբ իր ոսկորոտին Երկու ափ հողին ներքև կ՚անհետին։ Ու ինչպես դիակը փտելե վերջ, Մարդ համառորե՛ն, Մահվա՛ն ծոցին մեջ, Անմահության Հո՛ւյս մըն է դիուցեր… —Անշո՛ւշտ սարերու երբ եղնիկը ծեր Կը նայի անդունդն ի վար անհատակ… Երբ գայլը փոքրիկ՝ մացառներու տակ՝ Կը դիտե մա՛հն իր գնդակահար հոր… Երբ օվկիանին վրա անդնդախոր՝ Շնագայլն հսկա՜ կը թավալի լո՜ւռ… Վերջալույսին դեմ Առյուծը տխուր՝ Երբ կը մռնչե դաշտին մեջ խոպան… —Անմահությա՜ն վրա չէ՛ որ կը խոկան…

Նո՛ւյնիսկ Մարդուն մո՜ւթ նախահայրն Ադամ, Անզե՛ն, անպաշտպա՜ն այդ խեղճն հաշմանդամ, Նետված ուժերո՛ւ միջև ահագին, Շա՜տ քիչ հաշիվի կ՚առներ իր հոգին, Երբ պտուղի՜ մը համար, անվեհե՜ր, Անմահութենեն կը հրաժարեր… Բայց ահա անբա՜վ միջոց մ՚է անցեր. Հիսուն ծանրածանր դարով՝ Մարդը ծե՜ր, Որ իր ուղեղին դրդումին հըլու, Հասեր է ամե՛ն ինչ գըրավելու, Ստրուկներ գտեր է անասնոց մեջ, Մնացածը զարկեր, հալածեր անվե՜րջ, Աստվածնե՜ր շիներ է նախ անհամար, Հետո ամե՛նքն ալ այրելու համար… Տիրե՛ր է Բնության Ույժին ահագին, Կը տենչա իշխել արդ Ժամանակին…

Ա՜խ, անմա՜հ ըլլալ… Ապրի՜լ հավիտյան. Իսպա՜ռ չունենալ ո՛չ դար, ո՛չ վայրկյան. Ժամանակի՛ն պես, Ժամանակին մեջ, Տքա՜լ, տառապի՜լ, բայց ապրի՜լ անվերջ… Սիրտը արյունոտ, մարմինը հիվանդ, Հոգնաբե՛կ, ի՜նչ փույթ, ապրիլ մանավանդ… Շյուղ մ՚ըլլալ մարգի, ի՛ր մը լռելյայն, Բայց հավիտենին մեջ ապրի՜լ միայն… Քար մ՚ըլլալ անարգ, ապառաժ մ՚անխոս, Գեթ նիհար առվակ մ՚ըլլալ մշտահոս, Ծա՜ռ մը դարավոր, մետա՛ղ մը միայն Անմի՛տ, անզգա՜. չի մեռնի՜լ սակայն… —Աստվածացյալդ Մա՛րդ, ամո՛թ քեզ, ամո՛թ, Մութ, ամբարտավան, խրոխտությանց անո՜թ, Դեռ ամե՛ն գինով կը կառչիս հողին… Նայեիր աշնան տերևին դեղին…

Ու երբ ըսեն թե գիտությունը նոր Այրեց հի՜ն, փոշո՛տ գիրքերը բոլոր, Թե Նյութ կա միայն, Հոգին չէ՛ անմահ, Հոգին չի կա իսկ.— Մի հավատաք, ա՜հ, Վճիտ մոմյաներն հին Եգիպտոսին, Դարերու գաղտնի՛քը թող ձեզի խոսին… Նայվածք մ՚ուղղեցեք դեպի Պարթենոն, Նոր Անմահնե՜րն են որ կը խրոխտան հոն։ Ու է՛ն չոր գիտունն իսկ՝ կրոնքին օտար՝ Քարե արձանի մը հոգին կուտար… Ա՜խ, կյանքի, մահվան կռիվն անզգամ… —Ու անշուշտ՝ մենե է՛ն խելոքն անգամ Երբ տեսներ Մահն որ պաշտոնին հըլու Կուգար սիրելին մենե խլելու, Թե Աստվա՛ծ ըլլար ան, թե Սատանա, Շան մը պես պիտի խեղդեր անխընա…

Շա՛ն մը պես… ա՛խ, շատ չի պիտի ըլլար… — Բաբե՜, կը հիշեմ թե ինչպե՜ս կուլար, Ինչպե՜ս կը խածներ սնար ու սավան, Ինչպե՜ս կը կանչեր արևը վաղվան Որ ա՛լ չի պիտի գար երբեք իրեն, Ու ինչպե՜ս կ՚ուզեր խելահեղորեն Մարմինն անկողնեն քաշել անհընա՜ր, Ու ինչպե՜ս պատեն մագլիլ կը ջանա՜ր, Սարսափած աչքերն ուղղելով ինծի… —«Ես եմ, բարեկա՛մդ, ավա՜ղ…» գոչեցի, Բայց ան աչքերուս խրեց իր մատներ, Զի ես կ՚ապրեի, մինչ ինք կը մեռներ… —Հասկըցա՛, ընկեր, լեզուդ վերջնագույն։ Բայց մահեն փախչող վատ մ՚էի տժգույն, Զի Սերն իսկ սուտ է, մարդերը մա՛րդ են… Ու մեր երկունքին մեջ մա՛հն էր արդեն…

Ինչպես նետահար թռչուն մ՚որ հետին Ճիգերն իր կ՚ընե կառչելու օդին… Ծովամույնն ինչպես կը փարի վետվետ Խլյակի մը որ կ՚ընկղմի իր հետ… Ինչպես սարի հեք արծիվն հոգեվար Կը կառչի ժայռին որ չի սահի վա՜ր… Այնպես մատներու ճիգովը հետին Կ՚ուզեր բռնվիլ սնարին պատին… Անկողին գամված, փտիլ, ցավիլ, լալ, Դարերով, ի՛նչ լավ… Բայց մեռնի՜լ, չըլլա՜լ… Ահե՛ղ կը մղեր պայքարն անիրավ Երբ բերնեն արյան ուղխ մը զայն տարավ… Այդ շքեղ սրտեն, կյանքեն ի՞նչ մընաց.— — «Ե՛Ս» կ՚ըսե աճյունն,— «Ե՛Ս» կ՚ըսե Աստված։ Ու ե՛ս, իր գեղջուկ քարին վրա կուգամ Հանգի զարնելու տաղերս անզգամ…

Դիտեցի գողտրիկ այդ վայրը բողբոջ, Ու ես ակամա խորհեցա դողդոջ Ծերուկ Դանթեի ահեղ դժոխքին, Ու հիմար վազքի մը մեջ մոլեգին, Այրող խավարին, փրփրող արյան մեջ, Երախնին բացած, անբարբա՜ռ, անվե՜ րջ, Տժգույն հերոսներ պար կը դառնային… Խորհեցա նաև սեգ Սատանային, Զոր Միլթոն, աչքով կույր, հոգվով արթուն, Իշխա՜ն հռչակեց հաղթված Մարդուն, Որ երեքժանի ցուպով կզբոսներ Անհանգիստ ընել դատարկ գլուխներ… Չմոռցա նաև մտածել ահեղ Օրվան՝ երբ փողին ձայնեն խելահեղ, Կմախքներ երկի՛նք կը թռչին արդեն… —Ինչ որ քիչ մը շատ խնդրել է մարդեն…

Մարդուն տանջըված խղճմտանքը վա՜տ Ի՜նչ մղձավանջներ երկնեց հուսահատ, Ի՜նչ սադայելյան ցավեր անհամար, Ի՜նչ եդեմ՝ մեր գարշ դիակին համար… —Հո՛ն, ոչի՛նչ կա մութ, ոչի՛նչ կա դժնե։ Ան դանդա՜ղ խմված պարապ գավաթն է, Առա՛նց քանդակի, առա՛նց սուտ զարդի, Առա՛նց նորագյուտ հնարքներու արդի, Որ տիտղոս, տարիք կ՚անմահացընեն… Վարդի թուփ մը հոն կ՚իյնա ծարավեն… Ու եթե երբեմն ողբեր կ՚ողողին Քարի մը տակեն.— Ծե՜ր բուն է գյուղին… Թե արշալույսին ստվեր մը հածի.— Իմաստասեր կո՜վ մ՚է որ կ՚արածի… Ու թե շիրիմներ պեղվին անընդհատ.— Բորենի մըն է, կամ քերթող մը վատ…

Ձայնի մ՚որ քարին ներքև կը դողար.— —Ե՛ս եմ, Ե՛ս եմ, Ե՛ս, քեզ եղբա՛յր, քեզ քո՛ւյր․ Ե՛ս տիեզերքին հսկա ա՛չքը կո՜ւյր, Ե՛ս սկիզբը և վերջ, երա՛խ ու արգանդ, Ե՛ս վի՜հ անհատակ՝ ու ծոց արգավանդ. Ե՛ս ա՛յն եմ որ քեզ ծընավ, նաև ա՛յն Զոր պիտի ծընիս։ Ե՛ս ձայն լռելյայն։ Ե՛ս օրհնությունն եմ, բարիքը վերջին. Ե՛ս այն եմ որմե ամենք կը փախչին Եվ որմե փախչիլ չի՛ կա։ Հավասա՜ր Ներո՛ւմն եմ անոր որ ինձ կը հուսար, Անո՛ր որ հեգնեց զիս առանց խղճի։ Ամենո՛ւն ալ վըրա իմ մարգըս կ՚աճի… Մանգաղս ո՞վ պիտի համբուրեր անա՜հ… —Ինձ Աստված ըսին, իմ անունս է ՄԱ՛Հ…