Ռուբեն Սևակ Մարդերգություն

Եկեղեցիեն մինչև գերեզման Տանող ճամբուն վրա, քարի մը վրան, Նստեցա տրտում, ու լո՜ւռ դիտեցի — Հոգվույս ծարավովը արևելքցի — Հեռուներն հանդարտ, հեռուները լա՜յն, Հեռուները ջի՜նջ, միսթի՜ք, լռելյա՜յն։ Հո՛ն երկինքներու տակ հավետ ծավի՜. Առանց ժպիտի ու առա՛նց ցավի, Կ՚ապրեին մարդե՜ր, մրջյուննե՜ր, բույսե՜ր… Հոն չէին ճանչնար ո՛չ կռիվ, ո՛չ սեր։ Հոն Անշարժության օրենքին հըլու, Առանց աճելու, առանց նվաղելու,  Հազար դարերու ու անհուններու Մտերմության մեջ կ՚ապրեին,— հեռո՜ւ Սե՛գ Արևմուտքեն ու հեգնելով զայն… Հեռուները ջի՜նջ, միսթի՜ք, լռելյա՜յն…

Ու հո՛ն, անուրջի մը մեջ անսահման, Երկիրը իբրև անհո՜ւն խնկաման, Իր ձանձրույթը — լայն աղոթքի մը պես— Անշտա՛պ, անխռո՛վ կը մխար կարծես… Ու հո՛ն, հեռավոր հորիզոններու Անծալ երկինքնե՛րը հեռվե հեռու, Կը տեղային վար՝ օրհնության մը պես՝ Ոսկեփոշի լայն անձրև մը կարծես… Ու հոն արևուն գունտին մեջ անշեջ, Ու ծածա՜ն-ծածա՜ն ցորեններուն մեջ, Ու խրճիթներու բույնին մեջ համակ, Ավերակներու սուգին մեջ ճերմակ, Բան մը կար Կյանքեն անջատ, Կյանքեն վե՛ր, Բա՛ն մը որ Կյանքեն բնա՛վ չէր ազդվեր, Որ կը նմաներ Երեկին, Վաղվան… Այդ՝ Մահվա՛ն իսկ մեջ ժխտումն էր Մահվան…

Ասոր համար երբ միտքն Արևմուտքին՝ Կյանք բառին առջևը զարմացագին Հարցական նըշան մը կը դնե նենգ… Մենք կախման երեք կետեր կը դնենք… Ու երբ կվազեն անոնք տենդագին, Թըվանշաններով կը լուծեն հոգին, Կը քննեն Երկինքն ու Աստվածը, մենք Մեր կախման երեք կետը կ՚երազենք… Ու երբ կը խրոխտան անոնք, մենք կուլանք, Ա՜խ, որովհետև ինչ որ ալ ըլլանք, Գլուխնիս երկինք, ոտքերնուս տակ հող, Այգին ու ցայգին միջև տատանող Օրորոցներ ենք… Ու ինչ որ անշե՛ջ է, պիտի շիջի շիրմին մութին մեջ… —Լացը վերհիշում մըն է լռելյայն, Թե ինչ ալ ըլլանք, մարդեր ենք միա՜յն…

Այսպես ապրեցան, ու այսպես կ՚ապրին Բոլո՛ր որդիները Արևելքին։ Խունկի, կնդրուկի՛ ծոցը լռակյաց, Իրենց հոգիին անծանոթ մընաց Պոռոտ գիտությանց շեփորը սոփեստ, Ու սուս փառքերու ծածկույթն հաստաբեստ… Անոնք ստացան, առա՛նց ուզելու… Ու Կյանքեն անցան՝ առանց հուզելու Անոր մութ հատակը աչքե անտես, — Ծովուն վրա սահող լո՜ւռ թևճակին պես… Անոնք գինովցան, առանց քննելու… Ու լացի՜ն՝ սրտի պետքի մը հլո՜ւ… սո Անոնք խոկացին Եդեմն. ու ծնան Անէության մեծ հսկան—Նիրվանան, Ու երազատես Նազովրեցին հեզ… — Ու երկունքը հեշտ էր Մահվան մը պես…

Անոնք նայեցան հեռվե՜ն՝ մարդկային Հառաջադիմության կուռ մեքենային, Ինչպես անտառին ծո՛ցը ամայի, Ծերունի եղնիկն հանդա՛րտ կը նայի Տքացո՛ղ, շաչո՛ղ սև շոգեկառքին՝ Լայն «Ինչո՞ւ համար» մը զարմացագին Թարթելով աչքին մեջ երազահալ… —Ինչո՞ւ շտապիլ. չէ՞ որ ամե՛նքս ալ, Ոմանք և ի հև, ու ոմանք դանդաղ, Անվրի՛ պորեն պիտի հասնեինք Մահ… Կյանքն է այս, միշտ սուտ սուտի ետևե. Մեկը հազի՜վ թե մյուսին չափ տևե… Շառաչող ծովուն ալիքներուն պես, Կը ծնինք ամենքս, կը բարձրանանք վես, Բայց հազի՜վ ատեն մը կա փրփրելո՜ւ… Պետք է կորսվիլ. կորսըվի՛նք հլո՜ւ…

Ու այսպե՜ս պիտի կորչի ամեն բան… Ժայռին վրա նստած՝ դիտեցի ճամբան, Դեղին Փոշիի հուսահատ ճամբան, Խո՜ւլ «երեկ»-ներու պատմի՛չը անբան… Ա՜խ, այդ գալարվո՜ղ, չի հատնո՜ղ, խոպա՜ն, Արևուն ծագեն ի մուտքն՝ անխափա՜ն Երկարող վտի՜տ, բարեկամ ճամբան, Ծընող Մարդկության առաջին օրրա՜ն, Որուն ապալեր իրանին վըրան, Հիմալայայի սարեն մինչ Իրան, Ու Արարատեն մինչև Վոսփորոս, Մինչև Դանուբի ակերն մշտահո՜ս. Ու մինչև չորս ծագը Արևմտյան, Գացին առաջին հայերն Մարդկության, Այրող Արևուն գունտին տակ, խաղա՜ղ, Ճռացընելով կառքերնին դանդա՜ղ…

Առաջին անգամ ըլլալով հառա՜չ Մը արձակեցի այդ ճամբուն առաջ… Սոսկացի՛ իրմեն. ու ափ մը փոշի Առի, մարդու մը նըման որ կ՚ապշի… Բայց ի՜նչ կիկլոպներ, իբրև թե անշեջ Ի՜նչ ազգեր, կյանքե՛ր այդ փոշիին մեջ։ Ի՛նչ արյան լիճեր, քանի՛ ոսկորներ Դարերու մեջ հոն փոշի են դարձեր… —Դիտեցի ուշով. զի՛ս ճանչցա հոն շուտ.— Նախ քարայրներու բնակիչ մազուտ, Հետո ասպազեն նետաձիգ մը սեգ, Հետո թագավոր մը — եթե կ՚ուզեք, Հետո ածիլված գլխով մեկ գերի, Հետո թրուպատոր մ՚որ կը դեգերի… Ու հիմա տժգույն խե՛ղճ մը դող ի դող, Ո՛չ մարդ, ո՛չ աստված, ու ո՛չ իսկ քերթող…

Հոն ճանչցա նաև ծեր Սողոմոնին Հալվե բեռցըված կարավաններն հին… Գանգեսեն բույրի, թանկագին քարի, Ու Կարմիր ծովեն ալ ամեն տարի Ուղտերով կրված պերճանքները բուստ, Դամասկի մետաքս բեհեզն ալ հագուստ, Արքաներու ձոն՝ Քլեոբաթրային… Ու վերապրեցա հոն եդեմային Ու գինովցընող հըրաշքը չքնաղ Շաքիրամին պերճ պարտեզին առկախ… Հո՛ն. այդ փոշիին մեջ խոսեցուցի Տարաբախտ Անդուանն Հռովմայեցի Որ Վահանն իրեն ծախեց Տռփանքին… Հո՛ն, խոսեցուցի նաև տխրագին Ժողովուրդներ որ մեռա՜ն անհամար։ Չեմ գիտեր, ո՛ր մեկ Արքային համար…

… Հանկարծ ծանը՛ր թև մը զարկավ ուսիս։ Հին երազներեն արթնցավ հոգիս. Ու տեսավ տարեց մշակ մը տժգույն։ — «Ո՞վ ես դուն»։— «Անունս է Աշխատություն…»։ — «Ի՞նչ կ՚ընես այսպես»։— «Կը մուրամ…» հեծծեց. Ու լո՜ւռ հեռացավ, մինչ ես դառնահեծ Գացի հետևեն մինչև իրեն տուն… Գետնի անկողնի մը վըրա, արթո՛ւն Երկարած նիհա՜ր իր կինն հոգեվար, Ծեծված անասնի մը պես կը հևար… Ու մինչ գնաց հինգ խլեզներին մին, Աթոռի մը պես բա՛ն մը ճարելու հին, —«Հաց չի կա, կ՚ըսեր հայրիկը ինձի, Մի քանի օր է չեմ երթար գործի, Կը տեսնես, վերջին օրերն են գուցե… Առանց ինձ, աչքերն ո՞վ պիտի գոցե…»

Ու կինը բարի կը նայեր իրեն, Ինչպես կը նայի մարդ անասնորե՛ն Իրեն Աստծուն… Ախ, որովհետև Իր կենակցության ժամը կարճատև Սիրալի՜ր եղավ, կռիվ չունեցան Ոչ դրամ օժիտի, ոչ ժառանգության… Ժըրաջան տիկին, միշտ իր հարկին տակ…․ Թանը առատ էր, անկողինը տաք… Ու քիչ օրեն երբ Տիրոջ հրամանով, Հողին տակ պիտի թաղվե՜ր ապահով, Կը խրատեր էրկան՝ առնել գյուղակին Այսինչ ժրաջան աղջիկն իբրև կին, Որովհետև խեղճ կինը կը հուսար Թե ան կը նայեր աչքով հավասար Թե՛ իր ամուսնույն, թե՛ իր խորթերուն Եվ թե՛ գոմի իր փոքրիկ հորթերուն…․

Դուրս ելա տունեն, մարմինս փուշ-փուշ. Խորհեցա կյանքին իմաստին ապո՛ւշ, Թե ինչպե՛ս ստրուկ կիրքերու հըլո՜ւ, Մարդս ավելի՛ վարժ է մուրալու, Քան պապենական օրհնած դանակով, Քի՜չ մը վախցնել — գոնե՜ կատակով— Մեր ոսկեձույլ նո՛ր Աստվածները կո՜վ… Խորհեցա թե Դրամ միապետին քով՝ Ի՜նչ տժգույն ըմբիշ մ՚է Աշխատություն… Խորհեցա անգամ մըն ալ անարյուն Այն բո՛ւռ մը «Նորին Վսեմությանց» վըրա՝ Որոնց շնորհիվ երկիր կը դառնա… Խորհեցա Ույժին վրա մըտովի, Ու այն հտպիտին որ օրենք կ՚ըսվի… Ու գացի ես լուռ, իմ սուգիս դարմա՜ն, Հավասարության դաշտը — Գերեզմա՜ն…