Հովհաննես Թումանյան Անուշ

Ամպերը դանդաղ ուղտերի նման՝ Նոր են ջուր խըմած ձորից բարձրանում. Քարոտ թիկունքից Չաթինդաղ լերան Նոր է արևը պըռունգը հանում։ Գյուղում աղմուկով իրար են անցնում, Կըտեր ծերերին կանայք հավաքված, Տըղերքը դեպի քարափն են վազում՝ Հըրացանների կիսերից բռնած։

Եկավ վիթխարի ծերունի մի մարդ, Կանգնեց վըրդովված տըղերանց միջին, Մատը դեպի ձոր մեկնելով հանդարտ Էսպես նա պատմեց զոռ տալով չիբխին. — Էս գիշեր, կեսը կըլներ գիշերվա, Դեռ չէի կըպցրել աչքըս տեղի մեջ. Քունս էլ է կորել, ջանս էլ էն վաղվա, Ամեն մի բանից մընացել եմ խեղճ… Հա՛, հալալ կեսը կըլիներ գիշերվա, Շունը վեր կացավ էս կըռան վըրա. Հե՜յ-հե՜յ, կանչեցի, ձեն տըվող չելավ. Շունը գազազեց, շունը վեր կալավ… Հե՜յ գիդի, ասի ինքս իմ միջում, Ի՜նչ է մընացել առաջվան տըղից. Քընում էի վաղ մենակ արխաջում, Մի ձեն լըսելիս թըռչում տեղից… Էն էի ասում, քնել չէի դեռ. Կըլիներ դառը գիշերվան կեսը, Երկու մարդկային սև կերպարանքներ Շան առջև փախած՝ ցած իջան դեսը… Էս որ լըսեցին, դես ու դեն ցըրված Տըղերքը ճեպով ձորը ներս մըտան, Ու մըտի տակին, ճամփիցը ծըռված, Երկու մարդու թարմ ոտնատեղ գըտան։

Ամբողջ մի ամիս խումբը զինավառ Սարեր ու ձորեր ոտնատակ տըվեց՝ Չոբան Սարոյին գըտնելու համար, Որ սարիցն իջավ, Անուշին փախցրեց։ Մի ամսից հետո տըղերքն եկան տուն, Գովելով նըրա արարքը ճարպիկ. — Հալալ է տըղին, ա՛յ իգիթություն, Ահա թե ինչպես կըփախցնեն աղջիկ։ Մենակ Անուշի ախպերը— Մոսին Մընաց հանդերում և երդում կերավ նա, Ուր էլ որ լինին՝ նըրանց միասին Գըտնի՝ կոտորի, սիրտը հովանա։ Մնաց հանդերում։ Եվ ահա մի օր, Քաղվոր կանանց մեջ, մըթան հետ, թաքուն, Շորերը պատռած, տըխուր գըլխակոր Անուշը ձորից եկավ հորանց տուն։

— Աղջի՛, Վա՛րդիշաղ, թե հոգիդ սիրես, Մի գարիդ գըցի՛ր, տես ի՞նչ է ասում. Աչքըս խավարի, տեսիլք դառնամ ես,— Տեսիլք եմ տեսել գիշերըս երազում։ Մի մութ ձորի մեջ, մի նեղ ձորի մեջ, Անբախտ Սարոյի ոչխարը կանգնած, Լեզու էր առել ու խաղ էր կանչում, Ու խաղ էր կանչում ձեն ձենի տըված… Մի գարիդ գըցի՛ր, թե որդով խընդաս, Էս երազն իսկի ես լավ չեմ փորձել. Ողորմած աստված, քու դուռը բանաս, Քու ոտի հողն ենք— դու էս ըստեղծել… Անբան գառները մութ ձորի միջին Խաղ էին կանչում ու ձենով լալիս, Սարոյի նանն էլ նըրանց առաջին Աղլուխ էր փռել ու պար էր գալիս… — Աղջի՛, Մա՛նիշակ, վատ բան էս տեսել, Գարիս էլ, ահա, էնպես դուրս եկավ. Էս չարն, էս բարին… Սարոն է էս էլ… Տե՜ս, ահա, Սարոն սև ճամփեն ընկավ… Աստված խընայի ջահել-ջիվանին, Աստված խընայի իր անբախտ նանին…

Ու ման է գալի սարերը ընկած Սարոն փախցրած եղջերվի նըման, Օրհասն առաջին, գընդակն ետևից, Հանդերը՝ դըժոխք, ընկերը՝ դուշման։ Եվ երբ երեկոն, հանդարտիկ ու լուռ Սարերից իջնում, խավարն է պատում, Նըրա բայաթին ողբում է տըխուր, Ընկեր սարերին խոսում, գանգատվում։ — Բարձըր սարեր, ա՛յ սարեր, Ձեն եմ տալի «վա՛յ», սարե՛ր, Դուք էլ ինձ հետ ձեն տըվեք, Իմ դարդերի թայ սարե՛ր։ Որս եմ՝ բութես ձեզ արած, Ձեր ձորերին, ձեզ արած, Կուզեմ կորչեմ անգյուման, Էս աշխարքից բեզարած։ Կորչեմ բեզար դատարկուն, Քար-սարեսար դատարկուն, Մեռնեմ պըրծնեմ էս օրից, Բալքի առնեմ դադար-քուն։ Ա՜խ, կըմեռնեմ՝ ամա նա Վա՜յ թե հանկարծ իմանա, Ես ազատվեմ էս ցավից, Աչքը լալով նա մընա։