Հովհաննես Թումանյան Անուշ

Ձըմռան մի գիշեր կար մի հարսանիք, Հըրճվում էր անզուսպ ամբոխը գյուղի. Գյուղն էին իջել հովիվ պատանիք՝ Աղջիկ տեսնելու, պարի ու կոխի։ Ու պարից հետո լեն հըրապարակ Բաց արին մեջտեղն արձակ գըլխատան, Զուռնաչին փըչեց կոխի եղանակ, Ահել ու ջահել իրարով անցան։ Հարա՜յ են տալի — «քաշի՜ հա, քաշի՜…» Ու դուրս քաշեցին զոռով երկուսին. Մինը մեր Սարոն, իսկ մյուսն Անուշի Անդրանիկ եղբայր գառնարած Մոսին։ Ողջ գյուղը կանգնեց պարըսպի նման, Ջոկվեց, բաժանվեց երկու բանակի, Ամեն մի բանակն ընտրեց փահլևան, Կանգնեց թիկունքին տըղերանց մեկի։ Գոռում են, գոչում երկու բանակից. — Սըրտապինդ կացեք, մի՛ վախեք, տըղե՛րք, Իսկ նորեկ հարսի փարդի քամակից Նայում են կանգնած հարսն ու աղջըկերք։ Ու տաքանում են տըղերքը սաստիկ, Փեշերը հավաք խըրում են գոտին, Գետին են զարկում ձեռքերը հաստլիկ, Իրար են հասնում թափով մոլեգին… Ադաթ կա սակայն էն մութ ձորերում, Ու միշտ հընազանդ հընոց ադաթին, Ամբոխի առջև իգիթն իր օրում Գետին չի զարկիլ ընկեր իգիթին։ Ու իրար բըռնած Սարոն ու Մոսին Քաշում են, ընկնում խոզապարկուկի. Ընկնում են գետին, ելնում միասին, Դըժվար է իբրև հաղթել մեկ մեկի։ Իզուր է գոռում ամբոխը հարբած, Զուր սըրտատըրոփ նայում աղջիկներ, Եվ զուր է Անուշն իր շունչը կըտրած, Սառել ու կանգնել ինչպես մի պատկեր։ Անուշը կանգնա՜ծ… Սարոն նըկատեց, Թունդ առավ սիրտը ու զարկեց արագ. Աչքերի առջև մըլարը պատեց, Մոռացավ ընկեր, ադաթ ու աշխարք։ Ու մինչդեռ Մոսին ընկերախաղի, Կատակի տալով թողած էր իրեն, Ուժ արավ Սարոն, ծընկեց կատաղի, Գետնեց ընկերին ու չոքեց վըրեն։ Ամբոխը թափվեց հարա-հըրոցով, Վեր թըռցրեց ջահել փահլևաններին, Եվ ուրախության աղմուկ-գոռոցով Հաղթողին փեսի թախտի մոտ բերին։ Ցընծության ձայնից, ծափերի զարկից Շարժվում են, ղոդղում պատեր ու օճորք, Իսկ նորեկ հարսի փարդի քամակից Նայում են կանգնած հարսն ու աղջըկերք։

Վեր կացավ Մոսին, իրեն կըտրատում, — Թող գա՜, գոռում է, որ բըռնենք նորից, Թե չէ նամարդը, արևս եմ երդվում, Էլ չի պըրծնելու երբեք իմ ձեռից։ Վե՜ր չի գցել ինձ… ինձ խաբել է նա… Մեյդան բաց արեք, թող մին էլ մեջ գա…։ Ու ամեն կողմից ուրախ հըռհըռում, Թունալի ծաղրով կանչում են, գոռում. — Չե՛լավ, էդ չե՛լավ, Վեր չի գըցել դեռ, Մոսին թոլ էլավ— Խոզապարկուկ էր… Հա՛, հա՛, հա՛, տըղե՛րք, Շատ էլ լավ կանի. Մեջքը թա՛փ տըվեք, Թող մին էլ բըռնի… Հա՛, հա՛, հա՛, տըղերք, Մեջքը թա՛փ տըվեք…։

Եվ աղմկալի հարսանքի տանից Դուրս եկավ Մոսին սաստիկ վիրավոր. Արյուն է կաթում սևակնած սըրտից, Գընում է ըշտապ, քայլերը մոլոր։ — Ամո՜թ քեզ, Մոսի՛, թո՛ւք ու նախատինք, — Ամո՜թ քեզ նըման գոված իգիթին, Մի անունդ հիշիր, մի բոյիդ մըտիկ, Դեռ քու թիկունքը չէր տեսել գետին։ Ի՜նչպես վեր ընկար դո՜ւ սարի նըման, Երբոր նայում էր ողջ գյուղը կանգնած… Դո՜ւ… կուչ գաս տակին Սարոյի ծընկան, Նըրանից հետո երևաս կանա՜նց… Եկա՞ծ էր էս բանն իսկի քու գըլխին… Ծաղրատեղ դառար բովանդակ գեղին… Դե մեռի՛ր, էլի՛, գետինը մըտի՛ր, Տանը վե՛ր ընկիր՝ իլիկ պըտըտիր…։

— Վա՜յ, վա՜յ, Մո՛սի ջան, ինձ մի՛ ըսպանիր, Սըրանից հետո չե՛մ սիրիլ նըրան… Վախենում եմ ես… ղամեդ տեղը դիր… Սիրտըս դողում է տերևի նըման… Խնդրում էր լալով եղբոր առաջին Անզոր ու դալուկ իր քույրը չոքած. Մոսին՝ փայլկըտուն խանչալը ձեռին՝ Ուզում էր մորթել նըրան աչքը բաց։ — Դե իմ անունով երդվի՛ր, անըզգա՛մ, Որ էլ Սարոյին դու չես սիրելու, Թե չէ՝ տեսնո՞ւմ ես խանչալը հանած՝ Մինչև դաստակը սիրտըդ եմ խըրելու։ — Քու ոտի հողն եմ, Մո՛սի ջան, Մո՛սի, Դու քու եսիրին երդո՞ւմ ես տալիս… Ես էլ Սարոյին չեմ սիրում՝ ասի, Տեսնո՞ւմ ես չոքած ի՜նչպես եմ լալիս… — Դու խաբո՞ւմ ես ինձ, սուտլի՛կ, խաբեբա՛. Չե՞ս սիրում ասիր. էն ի՞նչ է հապա, Էն ի՞նչ է հապա, որ տեղն ենք մըտնում՝ Հեկեկում ես դու գիշերվա մըթնում. Էն ի՞նչ է հապա, որ դու երազում «Սարո ջան, Սարո՜… Սարո» ես ասում… — Մո՛սի ջան, Մո՛սի, գըլխովըդ շուռ գամ, Ինձ մի՛ ըսպանիր, ինձ թող էս անգամ. Էլ չեմ սիրիլ ես, երբ դու չես ուզում, Էլ չեմ կանչիլ ես նըրան երազում… Ինձ մի՛ ըսպանիր, ղամեդ տար հեռու… Քու քույրը չե՞մ ես… իմ Մոսին չե՞ս դու…

Ու էն հարսանքից թըշնամի դարձան Ախպեր տըղերքը էս դեպքի համար. Ընկեր, բարեկամ գընացին, եկան, Կըրկին հաշտության չեղավ մի հընար։ Անկոտրում Մոսին էլ ո՞ր Մոսին էր, Որ՝ աչքը դեռ բաց, էս լուս աշխարքում, Իրեն հարազատ քըրոջը տեսներ Նամարդ ընկերի՝ Սարոյի գըրկում. Գուցե գիշերս էլ՝ իր հերսից անքուն՝ Ուզում է ջահել քըրոջն ըսպանի, Սարոյի անունն ու սերը թաքուն Խանչալի ծերով սըրտիցը հանի։ Ո՜վ գիտի, գուցե հենց էս գիշեր էլ Իգիթ ոսոխներն, անհաշտ ու համառ, Մեկմեկու հոտից ոչխար են քըշել, Մեկմեկից վըրեժ առնելու համար։ Կարող է նույնպես պատահել հանկարծ, Որ մեկի դեզը, արդյունքը հընձի, Գիշերվա ժամին, հըրով բըռընկված, Երկնահաս բոցով աստղերը խանձի։