Հովհաննես Թումանյան Անուշ

Կանչում է կըրկին, կանչում անդադար Էն չըքնաղ երկրի կարոտը անքուն, Ու թևերն ահա փըռած տիրաբար՝ Թըռչում է հոգիս, թըռչում դեպի տուն։ Ուր որ հայրենի օջախի առաջ Վաղո՜ւց կարոտով ըսպասում են ինձ, Ու ձըմռան երկար գիշերը նըստած՝ Խոսում են Լոռու հին-հին քաջերից։ Դեպ էն սարերը, որ վես, վիթխարի, Հարբած շարքերով բըռնած շուրջպարի, Հըսկա՜ շուրջպարի բըռնած երկընքում, Հըրճվում են, ասես էն մեծ հարսանքում Պերճ Արագածի նազելի դըստեր, Որ Դև–Ալ, Դև–Բեթ և այլ հըսկաներ, Խոլ–խոլ հըսկաներ հընոց աշխարհի, Փախցըրին բերին անառիկ Լոռի։

Է՜յ հին ծանոթներ, է՜յ կանաչ սարեր, Ահա ձեզ տեսա ու միտըս ընկան, Առաջըս եկան երջանիկ օրեր, Սիրելի դեմքեր, որ հիմի չըկան։ Անցել են, ոնց որ ծաղկունքը պես-պես, Որ անցած գարնան կային ձեր լանջում. Անցե՜լ ձեր գըլխի հերվան ձյունի պես, Բայց եկել եմ ես՝ նըրանց եմ կանչում։ Ողջո՜ւյն ձեզ, կյանքիս անդրանիկ հուշեր, Որբացած հոգիս ողջունում է ձեզ, Թըռչուն կարոտով փընտրում ձոր ու լեռ, Դյութական ձայնով կանչում է հանդես։ Դո՛ւրս եկեք կըրկին շիրմից, խավարից, Դո՛ւրս եկեք տեսնեմ, շոշափեմ, լըսեմ, Կյանքով շընչեցե՜ք, ապրեցե՜ք նորից, Լըցրե՛ք պոետի հաճույքը վըսեմ…

Եվ մութ այրերից մամռոտ ժայռերի, Թավուտ ծըմակի լըռին խորքերից, Մանուկ հասակիս հընչուն ծիծաղի Արձագանքն ահա լըսում եմ նորից։ Թընդում է զըվարթ աղմուկը բինի, Բարձրանում է ծուխն իմ ծանոթ ուրթից, Ու բոլորն, ահա, նորից կենդանի Ելնում են աշխույժ վաղորդյան մութից, Ու թա՜րմ, ցողապատ լեռների լանջում… Սո՜ւս… ակա՛նջ արա,— հովիվն է կանչում…

— Աղջի՛, անաստված, նըստի՛ր վըրանում, Ի՞նչ ես դուրս գալիս, խելքամաղ անում, Աշուղ ես շինել, չեմ հանգըստանում, Խաղեր կապելով, Չոլեր չափելով, Ոչխարըս անտեր, Ընկել եմ հանդեր։ Ամա՜ն էրեցիր սիրտըս քու սիրով, Ոտըս կապեցիր թել-թել մազերով. Էլ չեմ դիմանալ, կըփախցնեմ զոռով, Ա՛յ սարի աղջիկ, Ա՛յ սիրուն աղջիկ, Ա՛յ դու կարմրաթուշ, Թուխամազ Անուշ։ Քու հերն ու մերը թե որ ինձ չըտան, Արին կըթափեմ ես գետի նըման. Սարերը կընկնեմ, կորչեմ անգյուման, Ա՛յ սև աչքերով, Ա՛յ ծով աչքերով, Ունքերըդ կամար Աղջիկ, քեզ համար։

Երգում է Սարոն, ու չի կարենում Աղջիկը հանգիստ նըստի վըրանում։ — Էն ո՞վ էր, նանի՛, որ կանչում էր մեզ, Դու չե՞ս իմանում… ականջ արա, տե՜ս… — Հերի՛ք է, Անո՛ւշ, ներս արի դագեն, Քանի՛ դուրս թըռչես, նայես դես ու դեն, Տեսնողն էլ կասի— ի՜նչ աղջիկ է սա… Հազար մարդի մոտ կերթա, կըխոսա։ — Մըտի՛կ տուր, նանի՛, էն սարի լանջին, Ի՜նչքան ավլուկ է տալիս կանանչին… Նանի՛, թող գընամ քաղեմ ու հյուսեմ, Էն սարի լանջին «ջան գյուլում» ասեմ։ — Հանգի՛ստ կաց, Անո՛ւշ, դու հասած աղջիկ՝ Ի՞նչ ունիս ջահել չոբանների մոտ, Նըստիր վըրանում, քու գործին մըտիկ, Պարկեշտ կաց, աղջի՛, ամոթ է, ամո՜թ։ — Ա՜խ, սիրտըս, նանի՛, չըգիտեմ ընչի, Մին լաց է լինում սևակնա՜ծ, տըխո՜ւր, Մին թև է առնում, ուզում է թըռչի, Չըգիտեմ՝ թե ո՜ւր, չըգիտեմ՝ թե ուր… Նա՛նի ջան, նա՛նի, ես ի՞նչպես անեմ, Ի՞նչ անի անքուն, անհանգիստ բալեդ. Նա՛նի ջան, նա՛նի, կուժը թող առնեմ, Աղբյուրը գընամ աղջիկների հետ…

Կըժերն ուսած՝ թըռվըռալով Ջուրն են իջնում աղջիկներ, Խընդում իրար ուսի տալով, Երգը զընգում սարն ի վեր։ — Ամպի տակից ջուր է գալի, Դոշ է տալի, փըրփըրում. Էն ո՞ւմ յարն է նըստած լալի Հոնգուր-հոնգուր էն սարում։ Ա՜յ պաղ ջըրեր, զուլալ ջըրեր, Որ գալիս եք սարերից, Գալիս՝ անցնում հանդ ու չոլեր, Յարս էլ խըմե՞ց էդ ջըրից։ Յարաբ խըմե՞ց, յարաբ հովցա՞վ։ Վառված սիրտը էն յարի, Յարաբ հովցա՞վ, յարաբ անցա՞վ Անքուն ցավը ջիգյարի… — Աղջի՛, քու յարն եկավ անցավ Վառված, տարված քու սիրով, Էրված ջիգյարն՝ եկավ անցավ, Չըհովացավ պաղ ջըրով… Ամպի տակից ջուր է գալի, Դոշ է տալի, փըրփըրում. Ա՜խ, իմ ազիզ յարն է լալի Հոնգուր-հոնգուր էն սարում։

Ու պառավ նանի սըրտի մեջ հանկարծ Ձեն տըվավ թաքուն մի խավար կասկած. — Էն ե՜րբ էր՝ Անուշն իր կուժը առավ, Աղբյուրը գընաց ու ետ չըդառավ… Ամպերն եկել են սարերը պատել, Ձորերը լըցվել, իրար փաթաթվել, Հազար չար ու շառ, հազար հարամի, Հազար ջահելներ վըխտում են հիմի… Ու ելավ տեղից պառավը հանկարծ. — Ո՞ւր կորար, Անո՜ւշ, ա՛յ մազըդ կըտրած… Ու ձորի գըլխին, ձեռքը ճակատին, Կանչում է, կանչում անահ զավակին։ — Աղջի՜, սևասի՜րտ, քու ահը կըտրի, Աղջիկը մենակ ձո՞րը կըմըտնի. Ամպը կոխել է, աշխարքը մըթնել, Ի՞նչ ես կորցըրել՝ չես կարում գըտնել… Աղջի, հե՜յ Անուշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՜ւշ… Ծընկանը զարկում, հառաչում է «վո՜ւշ». Ու ձորի գըլխին մոլորված կանգնած Նայում է ներքև սիրտը սևակնած։ Ամպերն եկել են սարերը պատել, Ձորերը լըցվել, իրար փաթաթվել, Հազար չար ու շառ, հազար հարամի. Հազար ջահելներ վըխտում են հիմի։

— Թո՛ղ, կանչում են ինձ… մերըս կիմանա… — Չէ՛, Անո՛ւշ, քի՛չ էլ, մի՛ քիչ էլ մընա… — Չէ՛, թող ես գնամ… ա՜խ, ի՜նչ խենթ եմ ես… Դու ինձ չես սիրում, չես սիրում ինձ պես, Հենց ես եմ մենակ լալիս ու տանջվում, Դու սարի լանջին խաղեր ես կանչում… Վաղո՜ւց, վաղուց ես դու ինձ մոռացել… Ես ե՞րբ եմ եկել էստեղ քարացել Ու մընում եմ քեզ, մընո՜ւմ, անիրա՛վ, Էնքան մընացի՝ աչքըս ջուր դառավ. Ինձ չես լըսում, Չես ափսոսում, Էլ չես ասում՝ Ինչ կըլնեմ ես… Ես կըվառվեմ, Հուր կըդառնամ, Ես կըհալվեմ, Ջուր կըդառնամ, Ես չըգիտեմ՝ Ինչ կըդառնամ, Թե որ մին էլ Էսպես մընամ… Ասում են՝ ուռին Աղջիկ էր ինձ պես, Մընում էր յարին, Ու չեկավ նա տես։ Խեղճը դողալով՝ Անհույս կըռացավ, Դարդից չորացավ, Ուռենի դարձավ։ Ջըրերի վըրա Գըլուխը կախած Դեռ դողում է նա Ու լալիս կամաց, Ու ամբողջ տարին Մի միտք է անում, Թե յարը յարին Ո՜նց է մոռանում… — Ա՜խ, Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, էդ ի՞նչ ես ասում. Բա դու չե՞ս լըսում, Էն, որ լանջերին խաղեր եմ ասում, Ո՞ւմ հետ եմ խոսում… Էն, որ գիշերով շըհու եմ փըչում, Էն ո՞ւմ եմ կանչում… Էն, որ մոլորված նըստած եմ մընում, Ո՞ւմ հետ եմ լինում… Էն, որ հառաչում ու ախ եմ քաշում, Էն ո՞ւմ եմ հիշում… Ա՜խ, Անո՜ւշ, Անո՜ւշ, անաստվա՛ծ Անո՜ւշ… Արբեցա՜ծ, անո՜ւժ Հառաչեց հովիվն ու սըրտին ընկավ, Հալվեցա՜վ, հանգա՜վ…

— Անո՜ւշ, ա՛յ աղջի՜, Անո՜ւշ, տո՛ւն արի… Կանչում է մերը, հառաչում, կանչում։ — Գալիս եմ, գալի՜ս, գալիս եմ, նանի՜… Ձորից աղջըկա ձենն է ղողանջում։ Ու մազերն անկարգ տըված թիկունքով Ու ցըրված շիկնած այտերի վըրան, Դուրս եկավ թեթև ամպերի տակից Անուշը՝ փախած եղնիկի նըման։ Նա կուժը դատարկ ետ բերավ կըրկին, Իսկ ուսին տարած ուսաշոր չըկա, Թողել է էն էլ ջըրի եզերքին… Ա՜խ, անհոգություն ջահել աղջըկա… — Նանի՛, վախեցի, գանգատվում է նա, Եվ ուզում է լալ, չի կարողանում. Նանի՛, ներքևում ես մարդիկ տեսա, Կարծեցի՝ թուրքեր էին լողանում… Անիծում է ծեր մերը բարկացած Իրեն մոռացկոտ, վախկոտ Անուշին, Ու անեծք տալով իջնում է նա ցած՝ Դատարկ ետ բերած հին կուժը ուսին։