Սիամանթոյի կենսագրությունը

Սիամանթոն (իսկական անունը՝ Ատոմ Յարճանյան, օգոստոսի 15, 1878, Ակն — օգոստոս, 1915, Անկարայի մոտ) արևմտահայ բանաստեղծ է, հայ պոեզիայում ազատ ոտանավորի ռահվիրաներից։ Նրա ստեղծագործությունը՝ ամբողջությամբ նվիրված հայ ժողովրդի ողբերգությանն ու ազատագրական պայքարին, արևմտահայ քնարերգության գագաթներից է. ինքը՝ բանաստեղծը, դարձավ իր երգած ողբերգության զոհը՝ նահատակվելով Հայոց ցեղասպանության ժամանակ։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1878 թվականի օգոստոսի 15-ին Արևմտյան Հայաստանի Ակն քաղաքում՝ վաճառականի ընտանիքում։ Նախնական կրթությունն ստացել է Ակնի Ներսիսյան վարժարանում, որտեղ նրա ուսուցիչը եղել է գրող և բանահավաք Գարեգին Սրվանձտյանցը. հենց նա էլ պատանի Ատոմին տվել է Սիամանթո անունը, որը հետագայում դարձավ նրա գրական ծածկանունը։ 1891 թվականին հոր հետ տեղափոխվել է Կոստանդնուպոլիս, սովորել Գում Գափուի Միրիջանյան վարժարանում, ապա Սկյուտարի Պերպերյան վարժարանում, որն ավարտել է 1896 թվականին։

Կյանքը

1896 թվականի համիդյան ջարդերից հետո ստիպված հեռացել է Կոստանդնուպոլսից՝ ապաստանելով նախ Եգիպտոսում, ապա անցնելով Եվրոպա։ 1897 թվականից ապրել է Ժնևում և Փարիզում, որպես ազատ ունկնդիր հետևել Սորբոնի համալսարանի գրականության դասընթացներին, մտերմացել եվրոպահայ ուսանողական շրջանակների հետ և աշխատակցել Ժնևի «Դրօշակ» թերթին։ 1908 թվականին, Օսմանյան սահմանադրության հռչակումից հետո, վերադարձել է Կոստանդնուպոլիս, իսկ 1909-ին մեկնել է Ամերիկա, որտեղ մինչև 1911 թվականը Բոստոնում խմբագրել է «Հայրենիք» թերթը։ 1911-ին կրկին հաստատվել է Կոստանդնուպոլսում, իսկ 1913 թվականին այցելել է Կովկաս՝ Թիֆլիս, Բաքու և Էջմիածին, ծանոթացել արևելահայ գրական միջավայրին։ 1915 թվականի ապրիլի 24-ին ձերբակալվել է կոստանդնուպոլսահայ մտավորականների առաջին խմբի հետ, աքսորվել Այաշ և նույն թվականի ամռանը՝ օգոստոսին, դաժանաբար սպանվել Անկարայի մերձակայքում՝ Դանիել Վարուժանի և բազում այլ գրողների ու գործիչների հետ։

Ստեղծագործությունը

Առաջին բանաստեղծությունները տպագրվել են 1898 թվականից՝ սփյուռքահայ մամուլում։ Առաջին ժողովածուն՝ «Դիւցազնօրէն»-ը (Փարիզ, 1902), 1890-ականների ջարդերի ցավի և ազատամարտիկների սխրանքի ներբողն էր, որով նա միանգամից ճանաչվեց որպես նոր, ուժեղ ձայն արևմտահայ պոեզիայում։ 1902–1908 թվականներին գրված «Հայորդիներ» շարքի երեք գրքերը և «Հոգեվարքի եւ յոյսի ջահեր» ժողովածուն (1907) շարունակեցին նույն թեման՝ տառապող, բայց չընկճվող հայ մարդու կերպարով։ 1909 թվականի Ադանայի կոտորածի ցնցումից ծնվեց «Կարմիր լուրեր բարեկամէս» շարքը, որի մեջ է նաև նրա ամենահայտնի գործերից «Պարը»։ 1910 թվականին Ամերիկայում լույս տեսան «Հայրենի հրաւէր» շարքը և Բոստոնում՝ նրա «Ամբողջական գործեր»-ը, իսկ 1912-ին գրեց «Սուրբ Մեսրոպ» ներբողը՝ նվիրված հայ գրերի ստեղծողին։

Սիամանթոն հայ պոեզիա բերեց ազատ ոտանավորը՝ դառնալով նրա առաջին խոշոր վարպետը։ Նրա տողը երկարաշունչ է ու որոտացող, պատկերները՝ խտացված ու ցնցող, բառապաշարը՝ արտակարգ հարուստ. ջարդի, ավերակների, կրակի ու արյան տեսիլներին մշտապես հակադրվում են հույսի, արշալույսի և վրեժով արթնացող ոգու պատկերները։ Նրա ողջ ստեղծագործությունը մեկ ամբողջական երգ է հայրենիքի ողբերգության և նրա հարության հավատի մասին։

Ժառանգությունը

Սիամանթոյի անունը դարձել է 1915-ին նահատակված արևմտահայ գրողների սերնդի խորհրդանիշներից՝ Դանիել Վարուժանի, Գրիգոր Զոհրապի և Ռուբեն Սևակի անունների կողքին։ Նրա գործերը թարգմանվել են ռուսերեն, անգլերեն, ֆրանսերեն, գերմաներեն և այլ լեզուներով. «Պարը» աշխարհում Հայոց ցեղասպանության մասին ամենաշատ մեջբերվող բանաստեղծություններից է։ Նրա բացած ազատ ոտանավորի ճանապարհով գնացին հայ պոեզիայի հետագա սերունդները, իսկ նրա անունով դպրոցներ ու փողոցներ են կոչվել Հայաստանում և սփյուռքում։