Հովհաննես Շիրազի կենսագրությունը

Հովհաննես Շիրազը (իսկական անունը՝ Օնիկ Թադևոսի Կարապետյան, ապրիլի 27, 1915, Ալեքսանդրապոլ — մարտի 14, 1984, Երևան) հայ բանաստեղծ է՝ 20-րդ դարի հայ պոեզիայի ամենասիրված դեմքերից։ Մոր, հայրենիքի ու Արարատի նրա երգերը դարձել են ժողովրդի սեփականությունը, իսկ «Հայոց դանթեականը» պոեմը՝ Հայոց ցեղասպանության մասին գրված ամենախոշոր գեղարվեստական երկերից մեկը։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1915 թվականի ապրիլի 27-ին Ալեքսանդրապոլում (այժմ՝ Գյումրի)՝ հողագործ Թադևոս Կարապետյանի ընտանիքում. մայրը՝ Աստղիկը, Կարսից էր։ Հայրը զոհվեց թուրքական արշավանքների տարիներին, և ընտանիքը մատնվեց ծայրահեղ աղքատության. մանուկ Օնիկը մի քանի տարի անցկացրել է Ալեքսանդրապոլի ամերիկյան որբանոցում ու փողոցներում, մինչև մայրը գտավ որդուն։ Որբության և սովի այդ տարիները խոր հետք թողեցին նրա ողջ ստեղծագործության վրա։ 1937–1941 թվականներին սովորել և ավարտել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետը, իսկ 1956 թվականին՝ Մոսկվայի Մաքսիմ Գորկու անվան գրականության ինստիտուտը։

Կյանքը

Գրական ասպարեզ է իջել քսան տարեկանում. 1935 թվականին լույս տեսած «Գարնանամուտ» առաջին ժողովածուն միանգամից ճանաչում բերեց երիտասարդ բանաստեղծին, և նույն թվականին նա ընդունվեց Խորհրդային Միության գրողների միություն։ «Շիրազ» գրական անունը նրան տվել է արձակագիր Ատրպետը՝ ասելով, թե այս պատանու բանաստեղծությունները Շիրազի վարդերի պես թարմ են ու ցողապատ։ Կյանքի հիմնական մասն ապրել է Երևանում՝ ամբողջովին նվիրվելով պոեզիային. հրատարակել է շուրջ քառասուն գիրք, 1975 թվականին «Համամարդկային» ժողովածուի համար արժանացել Հայկական ԽՍՀ պետական մրցանակի։ Մահացել է 1984 թվականի մարտի 14-ին Երևանում. թաղված է Կոմիտասի անվան պանթեոնում։ Բանաստեղծը կտակել էր, որ իր սիրտն ամփոփվի Արարատի լանջին. ըստ հրապարակումների՝ նրա այդ երազանքն իրականացվել է մահից տասնամյակներ անց։

Ընտանիքը

Առաջին կինը բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանն էր. նրանց որդին՝ Արա Շիրազը, դարձավ ճանաչված քանդակագործ։ Ամուսնությունը կարճ տևեց և ավարտվեց ամուսնալուծությամբ։ Երկրորդ կնոջ՝ Շուշանիկ Արիստակեսյանի հետ Շիրազն ունեցավ յոթ զավակ, որոնցից Սիփան Շիրազը նույնպես բանաստեղծ էր։

Ստեղծագործությունը

Առաջին գրքից՝ «Գարնանամուտից» (1935) հետո իրար հաջորդեցին բանաստեղծությունների ու պոեմների ժողովածուները. 1935 թվականին գրվեց նաև «Սիամանթո և Խջեզարե» պոեմը՝ հայ և քուրդ սիրահարների ողբերգական պատմությունը, 1946-ին լույս տեսավ «Բիբլիական» փիլիսոփայական պոեմը։ Նրա քնարերգության հանրագումարը «Քնար Հայաստանի» եռահատորյակն է (1958–1974), իսկ 1968 թվականին հրատարակվեց մորը նվիրված «Հուշարձան մայրիկիս» գիրքը՝ Շիրազի ամենաջերմ էջերից։

Գլխավոր երկը «Հայոց դանթեականը» պոեմն է՝ սկսված 1941 թվականին. ավելի քան ութ հազար տողանոց այս ողբերգությունը պատմում է Հայոց ցեղասպանության մասին և խորհրդային գրաքննության պատճառով ամբողջությամբ լույս տեսավ միայն բանաստեղծի մահից հետո՝ 1990 թվականին։ Շիրազի պոեզիայի անկյունաքարերը մայրն են, հայրենիքը, Արարատն ու կորուսյալ երկրի կարոտը. նա գրում էր պարզ, անմիջական, ժողովրդական երգին մոտ լեզվով, և նրա շատ տողեր դարձել են թևավոր խոսք ու երգ։ Նրա գործերը թարգմանվել են տասնյակ լեզուներով։

Ժառանգությունը

Շիրազը դեռ կենդանության օրոք ժողովրդի ամենասիրված բանաստեղծներից էր. Ուիլյամ Սարոյանը նրան մեծ տաղանդ էր համարում, իսկ 1963 թվականին Երևանում նրան այցելել է Ջոն Սթայնբեքը։ 2003 թվականին Գյումրիում բացվել է բանաստեղծի տուն-թանգարանը, նրա անունով են կոչվել դպրոցներ ու փողոցներ Հայաստանում և սփյուռքում՝ այդ թվում Երևանի թիվ 169 դպրոցը և Նոր Ջուղայի փողոցներից մեկը, իսկ 2014 թվականին Հայաստանի կենտրոնական բանկը թողարկել է Շիրազին նվիրված հուշադրամ։ Նրա բանաստեղծությունների հիման վրա ստեղծված երգերը մինչ օրս հնչում են ամենուր՝ բանաստեղծին պահելով հայ ընթերցողի ամենամտերիմ զրուցակիցներից մեկը։