Միքայել Նալբանդյանի կենսագրությունը

Միքայել Ղազարի Նալբանդյանը (նոյեմբերի 2 (14), 1829, Նոր Նախիջևան — մարտի 31 (ապրիլի 12), 1866, Կամիշին) հայ հեղափոխական դեմոկրատ, հրապարակախոս, գրականագետ, թարգմանիչ և բանաստեղծ է։ Հայ հասարակական մտքի մեջ նա առաջին հերթին գաղափարախոս էր՝ աշխարհաբարի, աշխարհիկ կրթության և ազգային ազատագրության հետևողական պաշտպան։ Բանաստեղծություններ գրել է քիչ՝ մոտ երկու տասնյակ, բայց դրանցից «Ազատությունը» մնում է հայ քաղաքացիական քնարերգության ամենահայտնի էջերից։

Մանկությունը և կրթությունը

Ծնվել է 1829 թվականին Դոնի Նոր Նախիջևանում (այժմ՝ Դոնի Ռոստովի մաս)՝ արհեստավորական ընտանիքում. հայրը՝ Ղազարը, նալբանդ էր, և ազգանունն էլ եկել է հենց այդ արհեստից։ Սովորել է ծննդավայրի դպրոցում՝ Գաբրիել Պատկանյանի մոտ, որի որդու՝ ապագա բանաստեղծ Ռափայել Պատկանյանի հետ դասընկերներ էին։ Կանոնավոր ուսում նա այդպես էլ չստացավ. գիտելիքի հիմնական մասը ձեռք է բերել ինքնակրթությամբ՝ լեզուներ, փիլիսոփայություն, պատմություն։ 1853 թվականին տեղափոխվել է Մոսկվա, դասավանդել Լազարյան ճեմարանում և զուգահեռ՝ 1854–1858 թվականներին, ազատ ունկնդիր հաճախել բժշկական ֆակուլտետ։

Կյանքը

Դեռ պատանի՝ 1848 թվականին, ծառայության է անցել Նոր Նախիջևանի և Բեսարաբիայի հայոց թեմական իշխանությունում որպես քարտուղար, բայց եկեղեցական միջավայրի հետ նրա հարաբերությունները շուտով վերածվեցին բացահայտ ընդհարման. հոգևորականության պահպանողականության դեմ ուղղված սուր քննադատությունը նրան ուղեկցեց ամբողջ կյանքում։ 1858 թվականից դարձավ Ստեփանոս Նազարյանցի հիմնած «Հյուսիսափայլ» ամսագրի ամենաակտիվ հեղինակն ու փաստացի երկրորդ դեմքը՝ այնտեղ տպագրելով և՛ բանաստեղծություններ, և՛ քննադատական ու հրապարակախոսական հոդվածներ, հաճախ ծածկանուններով։

1859–1860 թվականներին ճամփորդել է Եվրոպայում՝ Վարշավա, Բեռլին, Փարիզ, Լոնդոն, ապա մեկնել Հնդկաստան՝ Կալկաթա՝ հայկական գաղթօջախի կտակած միջոցների գործով։ Լոնդոնում մերձեցել է ռուս հեղափոխական վտարանդիների՝ Ալեքսանդր Հերցենի և Նիկոլայ Օգարյովի հետ, և այդ կապերը որոշեցին նրա հետագա ճակատագիրը։ 1862 թվականի հուլիսի 14-ին ցարական ոստիկանությունը ձերբակալեց նրան՝ ռուս հեղափոխականների հետ կապ ունենալու մեղադրանքով։ Բանտարկվել է Պետերբուրգի Պետրոպավլովյան ամրոցում, որտեղ առողջությունը կտրուկ վատացավ. 1865 թվականին, արդեն ծանր հիվանդ, աքսորվել է Սարատովի նահանգի Կամիշին քաղաքը։ Մահացել է այնտեղ 1866 թվականի մարտի 31-ին՝ թոքախտից, 36 տարեկանում։ Աճյունը տեղափոխվել է հայրենի Նոր Նախիջևան և ամփոփվել Սուրբ Խաչ վանքի բակում. հուղարկավորությունը վերածվեց ցարական իշխանության դեմ ուղղված ցույցի։

Ստեղծագործությունը

Նալբանդյանի գրական ժառանգության մեծ մասը հրապարակախոսությունն է ու քննադատությունը։ 1858 թվականին «Հյուսիսափայլում» լույս տեսավ նրա երգիծական վեպը՝ «Մինին խօսք, մյուսին հարսը», նույն տարիներին՝ գրաքննադատական հոդվածները, որոնցով նա հայ գրականության մեջ դրեց իրապաշտ քննադատության հիմքը։ 1861 թվականին Փարիզում առանձին գրքով հրատարակվեց «Երկու տող» գրվածքը, իսկ 1862-ին՝ նրա գլխավոր տեսական աշխատությունը՝ «Երկրագործությունը որպես ուղիղ ճանապարհ», որտեղ ազգի ազատագրության ուղին կապում էր հողի, աշխատանքի ու տնտեսական ինքնուրույնության հետ։ Հետևողականորեն պաշտպանել է աշխարհաբարը գրաբարի դեմ մղվող լեզվական պայքարում։

Բանաստեղծություններ գրել է քիչ՝ մոտ երկու տասնյակ, բայց դրանք կենտրոնացած են մեկ գաղափարի շուրջ։ «Ազատությունը» (1859) ազատության երդման պես մի բանաստեղծություն է՝ ծնունդից մինչև գերեզման ձգվող հավատարմության հռչակագիր, և տասնամյակներ շարունակ եղել է հայ ազատագրական շարժման երգերից։ «Իտալացի աղջկա երգը» դարձավ «Մեր Հայրենիք» օրհներգի բնագիրը։ Այլ գործերից են «Աղցմիքը», «Մանկության օրերը», «Հայ մարդու հայրենիքը», «Բանաստեղծը», «Սուրբ Մեսրովբի տոնին» ոտանավորները. թարգմանել է Լերմոնտովից և Բերանժեից։ Ոճը հռետորական է ու ուղիղ՝ ավելի մոտ ամբիոնի խոսքին, քան սրահի քնարերգությանը։

Հասարակական գործունեությունը

Նալբանդյանը հայ նոր շրջանի առաջին հետևողական աշխարհիկ մտածողն էր. պայքարել է եկեղեցու հասարակական գերիշխանության, ամուլ դպրոցական ավանդույթի և գրաբարի բացառիկության դեմ, պաշտպանել կանանց կրթության իրավունքը և գյուղացիության շահերը։ Նրա հասարակական ծրագիրը ազգայինը միացնում էր սոցիալականին՝ համարելով, որ ազգի ազատությունն անիմաստ է առանց առանձին մարդու ազատության։ Այս դիրքորոշումն էլ նրան դարձրեց ցարական իշխանության քաղաքական հակառակորդը։

Ժառանգությունը

Նալբանդյանի անունը հայ հասարակական մտքի մեջ մնաց որպես ազատության և հեղափոխական ինքնազոհության խորհրդանիշ. նրան իրենց նախորդն են համարել թե՛ ազգային-ազատագրական կուսակցությունները, թե՛ հայ ձախ մտավորականությունը։ «Իտալացի աղջկա երգի» տողերը հնչում են Հայաստանի Հանրապետության օրհներգում, «Ազատությունը» մտել է դասագրքեր ու երգացանկեր։ Նրա անունով կոչվել են փողոցներ ու դպրոցներ Երևանում և այլ քաղաքներում, իսկ Դոնի Ռոստովում պահպանվում է նրա հիշատակին նվիրված վայրը՝ Սուրբ Խաչ վանքի տարածքում։